Ho kéo dài trên 8 tuần – thường được gọi là ho mạn tính – không chỉ đơn thuần là biểu hiện khó chịu trong sinh hoạt. Trong nhiều trường hợp, đây là dấu hiệu chỉ điểm cho những rối loạn tiềm ẩn cần được đánh giá y khoa cẩn thận.
Theo bác sĩ hô hấp Linda Stewart, “Ho mạn tính phản ánh sự kết hợp phức tạp giữa cơ chế sinh lý và bệnh lý, đòi hỏi quy trình chẩn đoán bài bản và chính xác”.
Những Nguyên Nhân Phổ Biến Gây Ho Kéo Dài
Ho mạn tính thường là biểu hiện của nhiều bệnh lý nền khác nhau. Dưới đây là một số nguyên nhân phổ biến nhất:
1. Quá mẫn vùng hô hấp trên:
Khi niêm mạc đường hô hấp trên bị kích thích kéo dài, như trong trường hợp viêm xoang mạn, viêm mũi dị ứng hay chảy dịch mũi sau, phản xạ ho dễ trở nên nhạy cảm bất thường. Tình trạng viêm mạn tính làm thay đổi tín hiệu dẫn truyền thần kinh, gây nên ho dai dẳng dù không có nhiễm khuẩn rõ ràng.
2. Hen phế quản và thể hen ho:
Không phải ai bị hen cũng khò khè. Một số bệnh nhân chỉ biểu hiện ho mạn tính – gọi là thể hen ho. Dạng này thường liên quan đến tình trạng viêm tăng bạch cầu ái toan và phản ứng co thắt phế quản nhẹ, làm ho kéo dài nhưng khó nhận diện nếu không làm xét nghiệm chuyên sâu.
3. Trào ngược dạ dày – thực quản (GERD):
Dịch axit từ dạ dày trào ngược lên vùng họng và thanh quản có thể gây kích ứng dẫn đến ho. Điều đặc biệt là nhiều người không có biểu hiện ợ nóng điển hình, khiến nguyên nhân này dễ bị bỏ sót trong quá trình chẩn đoán.
4. Viêm phế quản mạn và viêm đường thở:
Tiếp xúc lâu dài với khói thuốc, bụi mịn hoặc chất kích thích khác có thể gây viêm phế quản kéo dài, kèm tiết nhầy và thay đổi cấu trúc đường thở. Cơ chế bệnh sinh thường liên quan đến phản ứng viêm với sự tham gia của bạch cầu trung tính và tăng tiết chất nhầy kéo dài.
Những Nguyên Nhân Ít Gặp Nhưng Đáng Lưu Ý
Ngoài các nguyên nhân điển hình, một số tình trạng hiếm gặp hoặc mới được ghi nhận cũng góp phần gây ho mạn tính:
1. Ho vô căn:
Có những trường hợp, dù đã làm đủ xét nghiệm và loại trừ các nguyên nhân thường gặp, bệnh nhân vẫn ho kéo dài. Một giả thuyết mới cho rằng, đây có thể là hậu quả của rối loạn phản xạ thần kinh trung ương hoặc tăng nhạy cảm thần kinh ngoại biên.
2. Tác dụng phụ của thuốc:
Các thuốc ức chế men chuyển (ACE inhibitors) thường được kê cho bệnh nhân tăng huyết áp là nguyên nhân phổ biến gây ho khan kéo dài. Tình trạng này có thể xảy ra ở 1/5 người dùng thuốc, do sự tích tụ bradykinin – một chất làm tăng phản xạ ho.
3. Bệnh phổi kẽ:
Dù ít gặp, các bệnh lý mô kẽ ở phổi như xơ hóa phổi có thể gây ho dai dẳng do tổn thương cấu trúc và giảm đàn hồi phổi. Đây là nhóm bệnh thường liên quan đến các bệnh tự miễn hoặc phơi nhiễm môi trường đặc biệt.
Tiếp Cận Chẩn Đoán: Cần Hệ Thống Và Chính Xác
Việc tìm ra nguyên nhân ho mạn tính đòi hỏi một quy trình chẩn đoán có trình tự. Khai thác kỹ tiền sử bệnh, hoàn cảnh khởi phát ho, yếu tố nghề nghiệp, thuốc đang dùng và các triệu chứng kèm theo như khàn tiếng, đau họng hay ợ nóng là bước đầu tiên không thể bỏ qua.
Tiếp theo, bác sĩ có thể chỉ định chụp X-quang hoặc CT ngực, đo chức năng hô hấp, hoặc nội soi phế quản nếu nghi ngờ tổn thương đường thở sâu. Bác sĩ Michael Owens, chuyên gia về bệnh lý hô hấp, cho rằng: “Điều trị ho mạn tính phải bắt đầu từ việc xác định đúng căn nguyên, tránh điều trị dàn trải không hiệu quả”.
Hướng Điều Trị Phải Dựa Vào Nguyên Nhân
Khi đã xác định được nguồn gốc của ho, việc điều trị cần được cá nhân hóa. Người bệnh có viêm mũi – xoang thường đáp ứng với thuốc xịt mũi chứa corticosteroid hoặc thuốc kháng histamin. Hen phế quản cần được kiểm soát bằng thuốc giãn phế quản và corticoid dạng hít.
Trào ngược dạ dày cần kết hợp giữa thuốc ức chế axit và thay đổi lối sống. Trường hợp ho do thuốc cần xem xét đổi sang nhóm thuốc khác. Với ho vô căn, hướng điều trị mới hiện nay là dùng thuốc điều chỉnh thần kinh cảm giác như gabapentin – dựa trên giả thiết về cơ chế thần kinh.
Ho mạn tính không phải lúc nào cũng vô hại. Nó có thể là chỉ dấu của nhiều bệnh lý nền phức tạp. Nhận diện chính xác nguyên nhân là yếu tố then chốt để điều trị hiệu quả và tránh tình trạng dùng thuốc kéo dài không cần thiết. Khi khoa học tiếp tục khám phá sâu hơn về cơ chế ho và phản xạ thần kinh liên quan, hy vọng sẽ có thêm những hướng điều trị tối ưu cho triệu chứng dai dẳng này.
