Câu hỏi liệu não người có bị teo lại khi già đi không còn là giả thuyết mà đã trở thành chủ đề nóng trong thần kinh học lâm sàng hiện đại.

Hiện tượng teo não do tuổi già từ lâu đã được ghi nhận, nhưng nhờ các công nghệ hình ảnh học và sinh học phân tử ngày càng phát triển, giới chuyên môn đang khám phá sâu hơn về tốc độ, vùng ảnh hưởng và hệ quả lâm sàng của quá trình này.

Mất thể tích hay tái tổ chức chức năng? Góc nhìn mới về não lão hóa

Thật vậy, tổng thể tích não thường có xu hướng giảm dần theo thời gian. Tuy nhiên, không phải khu vực nào teo cũng kéo theo hệ lụy rõ rệt. GS. Clifford Jack, chuyên gia hình ảnh học thần kinh, cho biết: vùng vỏ não trước trán và vùng hải mã là hai khu vực giảm thể tích rõ rệt nhất từ tuổi trung niên trở đi.

Điều thú vị là, theo nghiên cứu đăng trên Nature Neuroscience (2024), một phần sự mỏng đi của vỏ não có thể là hiện tượng sinh lý, thể hiện quá trình “dọn dẹp” và sắp xếp lại các khớp thần kinh nhằm tối ưu hóa hoạt động não, chứ không hoàn toàn là dấu hiệu của thoái hóa.

Ở cấp độ tế bào: Viêm âm ỉ, hệ glymphatic và rối loạn ty thể

Dưới kính hiển vi, các yếu tố như viêm thần kinh mạn tính và stress oxy hóa đóng vai trò trung tâm trong sự lão hóa của não bộ. Việc tế bào vi thần kinh (microglia) hoạt hóa quá mức có thể phá vỡ mạng lưới khớp thần kinh theo thời gian.

Bên cạnh đó, nhóm nghiên cứu tại Đại học Rochester đã chỉ ra sự suy yếu của hệ glymphatic – hệ thống dọn dẹp “rác thải” thần kinh thông qua dịch não tủy – khiến các protein độc như tau và beta-amyloid dễ tích tụ hơn, ngay cả ở người không mắc bệnh lý thần kinh.

Cùng lúc, đột biến DNA ty thể tích tụ trong tế bào thần kinh theo tuổi làm giảm khả năng sản sinh năng lượng, khiến tế bào dễ bị tổn thương khi gặp kích thích mạnh – một phần nguyên nhân của suy giảm trí tuệ không do Alzheimer.

Phân biệt giữa lão hóa sinh lý và bệnh lý: Lằn ranh mờ nhạt

Việc phân biệt giữa teo não lành tính do tuổi và những thay đổi sớm của bệnh lý như Alzheimer hay sa sút mạch máu đang ngày càng trở nên khó khăn. Một vài thay đổi nhẹ trên phim chụp có thể trùng lặp với giai đoạn tiền lâm sàng của bệnh lý thần kinh.

Báo cáo năm 2023 của Viện Lão hóa Quốc gia khuyến nghị cần xem xét thêm các yếu tố gen (như APOE ε4) và chất chỉ điểm dịch não tủy (ví dụ như phospho-tau hoặc neurofilament light chain) để đưa ra đánh giá sinh học thay vì chỉ dựa trên triệu chứng lâm sàng.

Não teo có đồng nghĩa với suy giảm trí nhớ?

Thật bất ngờ, giảm thể tích não không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với mất chức năng. Nghiên cứu dọc năm 2024 ghi nhận rằng người cao tuổi có thể duy trì hiệu suất nhận thức tốt nhờ sự linh hoạt và bù trừ mạng lưới thần kinh. Ví dụ, hiện tượng hoạt hóa hai bán cầu khi làm nhiệm vụ trí nhớ được cho là cách não già điều chỉnh để bù đắp tổn thất.

Điều này cho thấy bác sĩ nên đánh giá toàn diện, không nên chỉ dựa vào phim chụp MRI để kết luận về mức độ suy giảm chức năng não.

Có thể can thiệp gì để làm chậm lại quá trình này?

Dù không thể đảo ngược hoàn toàn, một số yếu tố có thể điều chỉnh như: kiểm soát huyết áp, cải thiện giấc ngủ, giảm viêm toàn thân... có thể giúp làm chậm quá trình teo não. Ngoài ra, các liệu pháp thuốc mới nhắm vào trao đổi chất và làm chậm lão hóa tế bào (senolytics) đang được nghiên cứu, dù chưa được đưa vào điều trị phổ biến.

Tóm lại, não bộ chắc chắn sẽ thay đổi theo thời gian, nhưng không phải mọi sự suy giảm về mặt thể tích đều là dấu hiệu nguy hiểm. Thách thức đặt ra là phải hiểu rõ đâu là thay đổi sinh lý, đâu là cảnh báo bệnh lý, từ đó cá nhân hóa hướng điều trị và tư vấn. Sự phát triển của công nghệ hình ảnh, xét nghiệm sinh học và hiểu biết về tế bào đang mở ra hướng đi mới trong chăm sóc não bộ tuổi già.