Hội chứng đáp ứng viêm toàn thân (SIRS) là một tình trạng nguy cấp, xảy ra khi cơ thể phản ứng viêm một cách mất kiểm soát trên toàn hệ thống.

Đây thường là dấu hiệu cảnh báo sớm cho các biến chứng nghiêm trọng như nhiễm trùng huyết nặng, sốc nhiễm trùng hoặc suy đa cơ quan.

Không chỉ bắt nguồn từ nhiễm khuẩn, SIRS còn có thể khởi phát từ nhiều nguyên nhân không nhiễm trùng, khiến nó trở thành một thực thể lâm sàng đa dạng và phức tạp. Mặc dù đã được nghiên cứu nhiều năm, cơ chế bệnh sinh của SIRS vẫn là một thách thức lớn đối với giới y học.

Tiêu Chuẩn Chẩn Đoán Và Biểu Hiện Lâm Sàng

Chẩn đoán SIRS chủ yếu dựa trên bốn tiêu chí lâm sàng: thân nhiệt bất thường (sốt >38°C hoặc hạ thân nhiệt <36°C), nhịp tim nhanh (>90 lần/phút), thở nhanh (>20 lần/phút hoặc PaCO₂ <32 mmHg), và rối loạn bạch cầu (tăng >12.000/mm³, giảm <4.000/mm³ hoặc có >10% bạch cầu non). Chỉ cần gặp hai trong số bốn tiêu chí này, người bệnh có thể được xác định là mắc SIRS.

Tuy nhiên, các triệu chứng trên cũng thường gặp trong nhiều tình trạng bệnh lý khác, làm cho việc phân biệt trở nên khó khăn. Chính vì vậy, giới chuyên môn đang ngày càng quan tâm đến các dấu ấn sinh học hỗ trợ chẩn đoán, như sTREM-1 hay presepsin, giúp tăng độ chính xác khi phân biệt SIRS với các phản ứng viêm khác, từ đó can thiệp sớm và phù hợp hơn.

Cơ Chế Gây Viêm Toàn Thân

SIRS xảy ra khi phản ứng miễn dịch tự nhiên bị đẩy lên quá mức. Ngay sau khi cơ thể nhận diện tổn thương hay mầm bệnh, các tế bào miễn dịch tiết ra hàng loạt cytokine như TNF-α, IL-1β, IL-6 và IFN-γ để kêu gọi tăng cường phản ứng viêm. Quá trình này dẫn đến giãn mạch, tăng tính thấm mao mạch và thâm nhập bạch cầu – hậu quả là sốt, phù và rối loạn huyết động.

Điểm then chốt gây nguy hiểm trong SIRS là sự mất cân bằng giữa phản ứng viêm và cơ chế kiểm soát – dẫn đến tổn thương nội mô, rối loạn đông máu và giảm tưới máu mô. Một số nghiên cứu còn phát hiện đột biến gene liên quan đến cytokine có thể làm tăng nguy cơ phản ứng viêm quá mức ở một số cá nhân.

Bên cạnh đó, các phân tử nguy hại giải phóng từ tế bào hoại tử (DAMPs) cũng kích hoạt hệ miễn dịch tương tự như các tác nhân gây bệnh (PAMPs). Chính điều này lý giải vì sao các tổn thương vô trùng như viêm tụy cấp hay chấn thương nặng cũng có thể gây ra phản ứng SIRS giống hệt như khi nhiễm trùng.

Nguyên Nhân: Không Chỉ Do Nhiễm Trùng

Mặc dù nhiễm khuẩn là nguyên nhân hàng đầu, SIRS vẫn có thể xuất hiện trong hàng loạt tình huống không liên quan đến vi sinh vật. Các chấn thương nặng, bỏng rộng hay viêm tụy cấp đều dẫn đến tổn thương tế bào nghiêm trọng, làm giải phóng DAMPs kích thích phản ứng viêm diện rộng.

Phẫu thuật lớn cũng là một tác nhân thường gặp gây SIRS tạm thời. Trong bối cảnh này, thách thức nằm ở việc phân biệt phản ứng viêm hậu phẫu bình thường với khởi phát nhiễm trùng thật sự – điều này cực kỳ quan trọng để tránh lạm dụng kháng sinh hoặc bỏ sót nguy cơ nhiễm trùng tiến triển.

Điều Trị Và Theo Dõi

Chiến lược xử lý SIRS luôn bắt đầu từ việc xác định nguyên nhân gốc và ổn định chức năng sống. Truyền dịch để duy trì huyết áp và tưới máu mô là biện pháp cốt lõi. Trong những trường hợp nặng, bác sĩ có thể sử dụng các phương tiện theo dõi xâm lấn như đo áp lực tĩnh mạch trung tâm hoặc đặt đường động mạch để kiểm soát điều trị chính xác hơn.

Kháng sinh chỉ nên dùng khi có bằng chứng rõ ràng hoặc nghi ngờ cao về nhiễm khuẩn, nhằm tránh kháng thuốc và tác dụng phụ không cần thiết. Hiện nay, các thuốc điều hòa miễn dịch như chất ức chế IL-6 hay TNF-α đang được nghiên cứu, dù hiệu quả vẫn còn đang được đánh giá.

Tiên Lượng Và Hướng Tương Lai

Kết cục của bệnh nhân SIRS phụ thuộc nhiều vào nguyên nhân, sức đề kháng của người bệnh và thời điểm can thiệp. Một số phục hồi hoàn toàn, nhưng nhiều trường hợp diễn tiến nặng dẫn đến tử vong, đặc biệt trong môi trường hồi sức tích cực. Công nghệ sinh học và giải mã gene đang mở ra hy vọng trong việc xác định sớm những bệnh nhân có nguy cơ cao tiến triển xấu. Hơn nữa, các mô hình học máy có khả năng xử lý dữ liệu lâm sàng và xét nghiệm đang cho thấy tiềm năng vượt trội trong dự đoán diễn biến và cá nhân hóa phác đồ điều trị. Những khám phá về vai trò của microRNA và thay đổi biểu sinh trong điều hòa miễn dịch cũng đang mở ra các hướng điều trị hoàn toàn mới.

Kết luận:

SIRS là lời cảnh báo từ hệ miễn dịch rằng cơ thể đang rơi vào trạng thái báo động. Hiểu rõ cơ chế, nguyên nhân và hướng tiếp cận điều trị sẽ giúp bác sĩ không chỉ kiểm soát tình trạng nguy cấp, mà còn góp phần cứu sống người bệnh trong những giờ phút sinh tử. Việc nghiên cứu sâu hơn về SIRS không chỉ mang lại hy vọng chẩn đoán sớm mà còn mở đường cho các liệu pháp điều trị chính xác hơn trong tương lai.