Say độ cao hay còn gọi là hội chứng say núi cấp tính (AMS) xảy ra khi cơ thể bị tiếp xúc đột ngột với áp suất khí quyển giảm và nồng độ oxy thấp ở vùng cao. Bệnh thường gây ra các triệu chứng như đau đầu, buồn nôn, mệt mỏi và chóng mặt.
Dù phổ biến ở những người leo núi hay du khách vượt mốc 2.500 mét, mức độ triệu chứng và phản ứng của mỗi người rất khác nhau. Vì vậy, quản lý chứng say độ cao cần dựa trên hiểu biết sâu sắc về cơ chế sinh học của bệnh.
Sinh lý bệnh và sự phát triển triệu chứng
Ở vùng cao, áp suất riêng phần oxy giảm dẫn đến thiếu oxy trong máu (hypoxemia), kích hoạt các phản ứng bù trừ của cơ thể. Người bệnh thường thở nhanh hơn và tim đập nhanh hơn nhằm duy trì lượng oxy cần thiết. Tuy nhiên, các phản ứng này có thể gây giãn mạch não, làm đau đầu, đồng thời sự dịch chuyển dịch trong cơ thể có thể dẫn đến phù nề. Bác sĩ Anna Patel – chuyên gia y học vùng cao tại Đại học Colorado – giải thích rằng: “Sự mất cân bằng giữa cung cấp oxy và nhu cầu tế bào làm phá vỡ sự ổn định bên trong cơ thể, với các yếu tố viêm và căng thẳng oxy hóa đóng vai trò then chốt trong quá trình xuất hiện triệu chứng”. Nắm rõ cơ chế này sẽ giúp lựa chọn biện pháp điều trị phù hợp, không chỉ giảm triệu chứng mà còn tác động sâu vào nguyên nhân bệnh.
Phát hiện sớm và theo dõi triệu chứng
Nhận biết kịp thời các dấu hiệu ban đầu là điều quan trọng để ngăn ngừa tiến triển thành các biến chứng nghiêm trọng. Việc theo dõi cần tập trung vào các dấu hiệu thần kinh, tình trạng mất nước và các chỉ số sinh tồn. Sử dụng máy đo SpO2 giúp đánh giá độ bão hòa oxy trong máu một cách khách quan, từ đó đưa ra quyết định xử trí phù hợp. Công nghệ theo dõi di động hiện nay cho phép giám sát tình trạng sức khỏe trong quá trình leo núi, giúp người sử dụng và đội y tế có thể điều chỉnh tốc độ lên cao hoặc quyết định hạ độ cao kịp thời.
Điều trị bằng thuốc: Các phương pháp mới
Thuốc đóng vai trò quan trọng trong việc kiểm soát và phòng ngừa triệu chứng. Acetazolamide vẫn được xem là lựa chọn hàng đầu nhờ khả năng kích thích hô hấp và tăng oxy máu. Các nghiên cứu tổng hợp gần đây đã chứng minh hiệu quả của thuốc trong việc giảm tần suất và mức độ đau đầu do say độ cao. Dexamethasone – một corticosteroid chống viêm mạnh – là lựa chọn thay thế hoặc bổ trợ, đặc biệt trong các trường hợp nặng hoặc không dung nạp acetazolamide. Thuốc này giúp ổn định hàng rào máu não, giảm phù não. Ngoài ra, các thuốc chống oxy hóa như N-acetylcysteine đang được thử nghiệm, với kết quả ban đầu hứa hẹn trong giảm nhẹ triệu chứng, mặc dù cần thêm các nghiên cứu quy mô lớn hơn.
Chiến lược không dùng thuốc: Tối ưu hóa thích nghi
Leo núi từ từ là biện pháp phòng ngừa hiệu quả nhất. Hướng dẫn hiện nay khuyến cáo không tăng độ cao quá 300-500 mét mỗi ngày khi vượt ngưỡng 2.500 mét, kết hợp nghỉ ngơi để cơ thể có thời gian thích nghi. Việc duy trì đủ nước cũng rất quan trọng bởi mất nước làm nặng thêm các triệu chứng do giảm tưới máu não. Tuy nhiên, uống quá nhiều nước có thể gây hạ natri máu, nên cần cân bằng hợp lý.
Can thiệp nâng cao: Khi triệu chứng trở nặng
Nếu bệnh diễn tiến nặng dù đã áp dụng các biện pháp bảo tồn, việc di chuyển người bệnh xuống vùng thấp và cung cấp oxy bổ sung là cấp thiết. Buồng tăng áp di động mô phỏng áp suất khí quyển thấp hơn giúp giảm triệu chứng tạm thời, tạo điều kiện cứu chữa. Các thiết bị cung cấp oxy cầm tay ngày càng được cải tiến, tăng tính tiện dụng và an toàn cho người leo núi, bổ trợ hiệu quả cho việc hạ độ cao.
Yếu tố tâm lý và giáo dục bệnh nhân
Sức mạnh tinh thần ảnh hưởng lớn đến cách cảm nhận và xử lý các triệu chứng. Căng thẳng và lo âu có thể làm tăng cảm giác khó chịu. Do đó, việc hỗ trợ tâm lý cùng giáo dục về những phản ứng sinh lý của cơ thể khi lên cao giúp người bệnh giảm bớt lo lắng, tuân thủ tốt hơn các biện pháp phòng tránh. Bác sĩ Michael Tan, chuyên gia tâm lý học về môi trường khắc nghiệt, chia sẻ: “Khi mọi người hiểu rõ cơ chế bệnh, họ sẽ bớt căng thẳng, giảm sự khuếch đại triệu chứng do lo lắng gây ra”.
Quản lý chứng say độ cao hiệu quả đòi hỏi một phương pháp tổng hợp, kết hợp nhận biết sớm, điều trị bằng thuốc, kiểm soát tốc độ leo núi và hỗ trợ tâm lý. Sự tiến bộ của công nghệ theo dõi và các liệu pháp mới hứa hẹn nâng cao an toàn và thoải mái cho người leo núi. Nghiên cứu liên tục mở rộng hiểu biết, giúp cá thể hóa điều trị trong môi trường cao nguyên ngày càng khắt khe.
