Bạn đã bao giờ nhìn vào một bản phác thảo nguệch ngoạc và cảm nhận được điều gì đó rất thật—thứ mà một bức tranh hoàn chỉnh, trau chuốt có khi lại không thể truyền tải?

Tôi cũng vậy. Hôm nay, tôi muốn chia sẻ lý do vì sao những bản phác thảo—đúng thế, những bản nháp thô sơ, lộn xộn ấy—có thể chính là phần mạnh mẽ và chân thật nhất trong hành trình sáng tạo của một nghệ sĩ.

Phác thảo không chỉ là những nét nguệch ngoạc

Ngày trước, tôi thường lật qua các trang phác thảo trong sách mỹ thuật mà chẳng mảy may chú ý. Tôi nghĩ chúng chỉ là “bản nháp” mà thôi. Nhưng khi bắt đầu vẽ, tôi mới nhận ra: chính trong những bản phác ấy, phép màu thật sự diễn ra.

Chúng không chỉ là những nét nguệch ngoạc vô nghĩa. Chúng chứa đựng những ý tưởng thô sơ, năng lượng chưa được mài giũa và cảm xúc nguyên bản. Một bản phác thảo chính là khoảnh khắc đầu tiên nghệ sĩ đặt suy nghĩ lên trang giấy—tựa như một khung cửa sổ hé lộ tâm trí họ.

Từ quan sát đến tâm hồn: Vì sao nghệ sĩ luôn phác thảo

Chúng ta thường nghĩ phác thảo là bước đệm trước khi tạo ra “tác phẩm thật sự”. Nhưng với những bậc thầy như Leonardo da Vinci, Frida Kahlo hay Egon Schiele—phác thảo chính là nghệ thuật.

Theo Tiến sĩ Sarah Lewis, nhà sử học nghệ thuật và giáo sư tại Harvard, các bản phác ghi lại trạng thái “đang khám phá” của nghệ sĩ—khi họ không cố biểu diễn, chỉ đơn thuần là tìm kiếm. Chính sự chân thực đó mới là điều quý giá.

“Phác thảo là nơi nghệ sĩ tìm thấy linh hồn của đối tượng—không chỉ là hình dáng, mà là cảm xúc”.

Những nét bút nhanh, dứt khoát ấy thường chất chứa nhiều sức nặng cảm xúc nhất. Bạn đang chứng kiến ai đó đang suy nghĩ bằng nét vẽ.

Chân dung thật nhất của nghệ sĩ

Tôi yêu phác thảo vì chúng thành thật. Không che giấu. Không áp lực phải hoàn hảo. Bạn có thể thấy từng lần ngập ngừng, từng dấu vết sửa sai, từng tia sáng lóe lên bất chợt.

Nó giống như việc bạn nghe một nhạc sĩ ngân nga giai điệu đầu tiên vào máy ghi âm trước khi trở thành bản hit. Bạn đang được chứng kiến khoảnh khắc "à ha!"—và điều đó thật kỳ diệu.

Tâm lý học đằng sau sự thô ráp

Có lý do tại sao những thứ chưa hoàn thiện lại chạm đến cảm xúc nhiều hơn.

Nhà tâm lý học Ellen Winner, chuyên nghiên cứu về nghệ thuật tại Đại học Boston, phát hiện rằng con người thường kết nối cảm xúc hơn với những vệt cọ, vết nhòe, hay lỗi lầm còn sót lại. Vì sao ư? Vì sự không hoàn hảo đó rất... con người. Nó khiến người xem không còn là khán giả mà trở thành người đồng cảm.

“Phác thảo là con người. Chúng mời gọi sự đồng cảm. Bạn đang nhìn thấy nghệ sĩ suy nghĩ, chật vật, khám phá—và điều đó đánh động trái tim người xem”. Giống như bạn nghe thấy sự run rẩy trong giọng ca của ai đó khi hát về tình yêu—không hoàn hảo, nhưng chân thật đến lạ.

Vì sao nhà sưu tầm lại yêu chúng?

Bạn biết không, có những nhà sưu tầm và bảo tàng coi phác thảo còn quý hơn cả tác phẩm hoàn chỉnh? Điều đó từng khiến tôi ngạc nhiên. Nhưng rồi tôi hiểu. Phác thảo cho thấy hành trình sáng tạo, câu chuyện trước chương kết. Chúng là độc bản. Không có bản sao nào giống hệt—even của chính nghệ sĩ ấy.

Khi bảo tàng trở nên gần gũi

Các bảo tàng lớn như MoMA hay Victoria & Albert Museum giờ đây tổ chức hẳn triển lãm dành riêng cho sổ phác thảo và bản nháp của nghệ sĩ. Triển lãm “Picasso: The Drawing Years” tại MoMA hé lộ từng lớp thử nghiệm trong quá trình sáng tạo của ông. Còn “The Sketchbook Project” tại V&A lại đưa người xem bước vào thế giới riêng tư của hàng trăm nghệ sĩ, nhà thiết kế và minh họa viên.

Nhà phê bình nghệ thuật Roberta Smith (The New York Times) từng ca ngợi những triển lãm ấy vì “đem lại cảm giác thân mật trong một thế giới nghệ thuật vốn quá trau chuốt.” Những triển lãm này đưa người xem trở về điểm khởi đầu cùng nghệ sĩ—nơi ý tưởng chưa bị mài giũa bởi thời gian và kỳ vọng.

“Chúng tôn vinh những điều chưa hoàn thiện. Chúng khiến người xem cảm thấy gần gũi hơn với nghệ sĩ—như thể đang được chia sẻ một bí mật”.

Từ cuốn sổ phác của chính tôi

Tôi từng rất tự ti về cuốn sổ phác của mình. Trông nó lộn xộn, cẩu thả. Nhưng khi tôi bắt đầu chia sẻ vài nét lên mạng, người ta kết nối nhiều hơn bao giờ hết.

Họ không tìm kiếm sự hoàn hảo—họ muốn thấy tôi. Điều đó dạy tôi rất nhiều. Có lẽ, thứ bạn cho là chưa xong... lại chính là thứ chạm đến lòng người nhất.

Và lần sau thì sao?

Lần sau khi bạn thấy một bức phác nháp hay nét vẽ còn dang dở—hãy dừng lại. Nhìn kỹ hơn một chút. Có thể bạn sẽ thấy nhiều sự thật hơn trong đó so với một kiệt tác hoàn hảo. Vì vẻ đẹp nằm ở chính giữa sự dang dở.