Chúng ta đều từng trải qua những khoảnh khắc hạnh phúc, tràn đầy động lực hay thậm chí là cảm giác hưng phấn tột độ. Nhưng bạn đã bao giờ tự hỏi điều gì đang diễn ra bên trong bộ não mình vào những lúc ấy chưa?

Thực ra, đó thường là “tác phẩm” của dopamine — một chất dẫn truyền thần kinh đóng vai trò vô cùng quan trọng trong cảm giác khoái lạc và phần thưởng.

Được mệnh danh là “hóa chất hạnh phúc”, dopamine ảnh hưởng đến hàng loạt hành vi và cảm xúc của chúng ta. Nhưng dopamine thực chất là gì, và làm thế nào nó khiến chúng ta cảm thấy dễ chịu?

Dopamine: Những điều căn bản

Dopamine là một chất truyền tin hóa học trong não, giúp dẫn truyền tín hiệu giữa các tế bào thần kinh. Nó thuộc nhóm chất dẫn truyền thần kinh — nghĩa là tham gia vào quá trình gửi thông điệp khắp hệ thần kinh. Tuy nhiên, dopamine không chỉ đơn thuần là “người đưa tin”; nó còn giữ vai trò trung tâm trong hệ thống động lực, khoái cảm và phần thưởng của chúng ta. Khi ta trải nghiệm điều gì đó thú vị hoặc đạt được một mục tiêu, dopamine được giải phóng, mang lại cảm giác mãn nguyện và hạnh phúc.

Dopamine thường được gọi là “hóa chất hạnh phúc” vì nó gắn liền với cảm giác vui sướng và hứng khởi. Nó cũng có liên hệ mật thiết với việc học hỏi và ghi nhớ, bởi nó giúp não bộ liên kết hành vi với phần thưởng, từ đó thúc đẩy chúng ta lặp lại những hành vi tích cực đó. Nói cách khác, dopamine giống như lời thì thầm của bộ não: “Điều đó thật tuyệt vời! Hãy làm lại lần nữa!”

Dopamine ảnh hưởng đến cảm xúc của chúng ta ra sao?

Hãy hình dung dopamine như hệ thống phần thưởng của bộ não. Nó được giải phóng khi chúng ta thực hiện những việc mang lại cảm giác dễ chịu — như ăn một bữa ngon, hoàn thành một nhiệm vụ khó khăn, hay dành thời gian với những người thân yêu. Ngoài ra, dopamine cũng được kích hoạt khi chúng ta tham gia các hoạt động đem lại cảm giác thành tựu hoặc khoái lạc như tập thể dục, hoặc khi được khen ngợi.

Tuy nhiên, vai trò của dopamine không chỉ dừng lại ở khoảnh khắc hiện tại. Nó còn là động lực thúc đẩy hành động. Khi đặt ra mục tiêu, não bộ bắt đầu dự đoán phần thưởng dopamine sẽ đến khi ta đạt được mục tiêu đó. Sự chờ đợi này tạo ra cảm giác thúc đẩy mạnh mẽ, giúp chúng ta kiên trì tiến bước. Theo cách đó, dopamine giống như nhiên liệu tiếp sức cho hành trình của chúng ta — từ việc rời khỏi giường vào buổi sáng đến chinh phục một mục tiêu dài hạn.

Vai trò của Dopamine trong nghiện hành vi

Dopamine là yếu tố cốt lõi trong cảm giác vui sướng và động lực, nhưng sự mất cân bằng của nó cũng là nguyên nhân thúc đẩy hành vi gây nghiện. Những cảm giác thỏa mãn tức thì từ đồ ngọt, mạng xã hội hay chất kích thích đều gây ra sự “bùng nổ” dopamine, hình thành vòng lặp ham muốn lặp đi lặp lại. Dần dần, hệ thống phần thưởng trong não bị “chai lỳ”, khiến các niềm vui tự nhiên trở nên nhạt nhòa.

Góc nhìn chuyên gia từ Hàn Quốc:

Giáo sư Kim Dai-Jin, chuyên gia tâm thần học tại Đại học Công giáo Hàn Quốc và là nhà nghiên cứu hàng đầu về nghiện hành vi, cho biết:

“Các nghiên cứu fMRI của chúng tôi xác nhận rằng việc sử dụng điện thoại thông minh quá mức ở thanh thiếu niên Hàn Quốc làm thay đổi độ nhạy dopamine ở vỏ não trước trán — giống như mô hình nghiện chất kích thích. Sự tái cấu trúc thần kinh này làm suy giảm khả năng kiểm soát xung động, cho thấy sự cần thiết của can thiệp sớm.” (Kim et al., 2021)

Nghiên cứu này cho thấy thói quen kỹ thuật số hiện đại đang khai thác con đường phần thưởng cổ xưa của não bộ — một hồi chuông cảnh báo đòi hỏi nhận thức cộng đồng và chiến lược phòng ngừa cấp bách.

Tăng cường dopamine một cách tự nhiên

Mặc dù dopamine là yếu tố thiết yếu cho cảm xúc tích cực và sự thôi thúc, nhưng làm thế nào để ta tăng cường nó một cách lành mạnh? May mắn thay, có nhiều cách tự nhiên giúp gia tăng lượng dopamine mà không cần dựa vào những thói quen có hại.

Một phương pháp đơn giản là tập thể dục. Hoạt động thể chất, đặc biệt là các bài aerobic như chạy bộ hay đạp xe, có thể kích thích sản xuất dopamine, khiến chúng ta cảm thấy vui vẻ và tràn đầy năng lượng hơn. Một cách khác là thông qua chế độ ăn uống lành mạnh — các thực phẩm giàu axit amin tyrosine như cá, trứng và các loại hạt giúp não bộ tổng hợp dopamine hiệu quả hơn.

Tham gia các hoạt động mang lại niềm vui và cảm giác thành tựu như chơi với bạn bè, theo đuổi sở thích cá nhân hay hoàn thành những mục tiêu nhỏ cũng góp phần giải phóng dopamine. Ngoài ra, thực hành chánh niệm và lòng biết ơn cũng là cách tuyệt vời để cải thiện sức khỏe tinh thần và hỗ trợ cân bằng dopamine một cách bền vững.

Mặt trái của việc quá dư dopamine

Dù dopamine là một phần thiết yếu trong hệ thống khoái cảm và phần thưởng của não, nhưng điều quan trọng là phải giữ cho nó ở mức cân bằng. Việc sản sinh dopamine quá mức — đặc biệt do các hành vi không lành mạnh — có thể gây tác động tiêu cực đến sức khỏe tâm thần.

Khi dopamine bị kích thích quá đà, khả năng kiểm soát bản thân có thể suy giảm, khiến ta khó cưỡng lại cám dỗ và dễ đưa ra các quyết định bốc đồng. Ngoài ra, sự quá tải dopamine còn có thể dẫn đến cảm giác bồn chồn, lo lắng — đặc biệt ở những người có xu hướng nghiện hoặc luôn chạy theo cảm giác mới lạ.

Kết luận: Khai thác sức mạnh của dopamine

Tóm lại, dopamine là một chất hoá học mạnh mẽ có ảnh hưởng sâu rộng đến niềm vui, động lực và khả năng ra quyết định của chúng ta. Từ cảm giác thỏa mãn khi hoàn thành một mục tiêu cho đến sự hưng phấn khi trải nghiệm điều mới lạ, dopamine chính là “người đứng sau ánh đèn sân khấu” của mọi xúc cảm tích cực.

Tuy nhiên, như mọi thứ trong cuộc sống, sự cân bằng là yếu tố then chốt. Khi hiểu rõ cách dopamine hoạt động và tìm ra phương pháp tăng cường nó một cách lành mạnh, ta có thể tận dụng sức mạnh của nó để sống vui vẻ, có động lực và đạt được nhiều thành tựu hơn.

Vậy lần tới khi bạn cảm thấy hạnh phúc hay đầy năng lượng, hãy dành một khoảnh khắc để trân trọng vai trò thầm lặng nhưng vô cùng quan trọng của dopamine trong bộ não mình. Còn bạn thì sao — có bao giờ bạn cảm nhận được “làn sóng dopamine” trào dâng trong một khoảnh khắc nào đó chưa? Hãy chia sẻ cùng chúng tôi nhé!