Trong thời đại công nghệ hiện nay, trí tuệ nhân tạo (AI) thường được ca ngợi như một lực lượng có thể giải phóng con người khỏi những công việc nhàm chán, giúp chúng ta có thêm thời gian dành cho những hoạt động thực sự ý nghĩa.

Từ máy rửa bát cho đến trình xử lý văn bản, vô số đổi mới đã góp phần giảm bớt gánh nặng lao động tay chân, mở ra nhiều cơ hội hơn để học tập, sáng tạo và xây dựng các mối quan hệ.

Tuy nhiên, một câu hỏi quan trọng vẫn còn bỏ ngỏ: Liệu AI có thể thay thế một hành động mang tính nền tảng như việc đọc sách? Và nếu có, liệu chúng ta có nên để điều đó xảy ra?

AI và Lời Hứa về Hiệu Suất

Trong kỷ nguyên công nghệ hiện đại, trí tuệ nhân tạo (AI) được ca ngợi như một lực lượng giải phóng con người khỏi những công việc lặp đi lặp lại, mang lại nhiều thời gian hơn để học hỏi, sáng tạo và gắn kết. Từ máy rửa bát đến trình xử lý văn bản, hàng loạt cải tiến đã giúp giảm nhẹ sức lao động. Nhưng một câu hỏi lớn được đặt ra: Liệu AI có thể thay thế một hành động cơ bản và sâu sắc như đọc sách – và nếu có, liệu chúng ta có nên để điều đó xảy ra?

Doanh nhân kiêm giám khảo chương trình “Shark Tank”, Davie Fogarty, từng gây tranh cãi khi cho rằng “đọc sách giờ là điều lãng phí thời gian”. Theo ông, các mô hình suy luận AI có thể phân tích sách, rút trích nội dung chính và đề xuất cách ứng dụng chúng vào cuộc sống cá nhân dựa trên dữ liệu về chính chúng ta. Đây là một nghịch lý đáng suy ngẫm: Nếu AI có thể thay chúng ta đọc, thì chúng ta sẽ mất đi điều gì?

AI ngày nay có thể xử lý và tóm tắt hàng nghìn trang thông tin trong vài giây, mang lại những điểm chính hoặc lời khuyên hành động. Nhưng khi sự tiện lợi này được đặt lên bàn cân với trải nghiệm đọc thực thụ, câu hỏi sâu xa hơn xuất hiện: Liệu việc đọc đơn thuần là thu thập thông tin, hay còn là điều gì đó lớn hơn?

Giá Trị Đích Thực của Việc Đọc

Đọc không chỉ là tiếp nhận dữ liệu. Đó là hành trình của sự chiêm nghiệm, đồng cảm và tư duy sâu sắc. Khi ta đọc một cuốn sách một cách có chủ đích, ta đang luyện tập khả năng tập trung, theo đuổi lập luận, đắm mình trong câu chuyện và đối thoại với những ý tưởng phức tạp. Chính quá trình đó – chứ không chỉ là điểm đến – mới mang lại giá trị lớn nhất.

Việc chỉ đọc phần "tóm tắt tinh lọc" từ AI khiến việc đọc trở nên giống một thao tác xử lý dữ liệu thuần túy. Nhưng đọc thật sự là một hoạt động đầy tính người – AI không thể cảm nhận, suy tưởng hay kết nối cảm xúc với nội dung như con người. Khi đọc, ta không chỉ hiểu, mà còn suy ngẫm, liên hệ với chính mình và biến những con chữ thành trải nghiệm nội tâm.

Liệu AI Có Thấu Hiểu Trải Nghiệm Làm Người?

Quan điểm rằng AI có thể thay thế hành động đọc cho thấy sự hiểu nhầm sâu sắc về cả bản chất của việc đọc lẫn ý nghĩa nhân sinh. Đọc sách không chỉ để "hiểu nội dung", mà để nuôi dưỡng sự đồng cảm, kiến thức và trưởng thành tâm trí. Ví dụ như Kinh Thánh – không chỉ là bộ sưu tập các quy tắc, mà là một chuỗi câu chuyện, lịch sử và triết lý – trải nghiệm đọc mới là điều dẫn đến sự biến đổi.

Khi biến việc đọc thành thao tác lấy thông tin từ máy móc, ta đang tước bỏ yếu tố con người khỏi một trải nghiệm vốn rất giàu tính nhân văn. Cũng như việc dùng công nghệ để thay cho ăn uống hay đi dạo là vô nghĩa, hành động đọc cũng là một hình thức "nuôi dưỡng tâm hồn" không thể thay thế.

Nguy Cơ Đánh Mất Tính Người

Có thể việc để AI “đọc giùm” giúp tiết kiệm thời gian, nhưng đổi lại là sự mai một của một phần cốt lõi trong bản chất con người. Đọc – khi được thực hiện bằng sự tập trung và đồng cảm – chính là biểu hiện của tính người. AI có thể kể bạn nghe cuốn sách nói gì, nhưng nó không thể sống cùng bạn trong từng trang sách, không thể lay động bạn, khiến bạn bật cười hay rơi nước mắt.

Khi cuộc sống ngày càng phụ thuộc vào sự tự động hóa, câu hỏi đặt ra là: Liệu sự tiện lợi ấy có đáng đánh đổi lấy sự thấu hiểu sâu sắc và nhân tính? Nếu giao phó toàn bộ hành trình tư duy cho máy móc, chúng ta có nguy cơ trở thành người tiêu thụ thông tin thụ động, chứ không còn là người kiến tạo tri thức.

Giữa Hiệu Quả Máy Móc và Sự Gắn Kết Con Người

Không thể phủ nhận rằng AI là công cụ hỗ trợ tuyệt vời: Tóm tắt sách, phân tích thông tin, đưa ra khuyến nghị. Nhưng để thực sự hiểu một cuốn sách, để cảm nhận, để suy tư, thì không máy móc nào có thể thay thế con người. Công nghệ có thể là bàn tay phụ trợ, nhưng không thể thay thế trái tim và khối óc con người trong hành trình tìm kiếm tri thức.

Cuối cùng, AI có thể tiết kiệm thời gian, nhưng không thể tái tạo trải nghiệm đọc – điều góp phần định hình nên chúng ta. Hãy để công nghệ là đồng hành, chứ đừng để nó tước đi những điều khiến ta thực sự “sống”.