Sự tương đồng giữa mẫu vật động vật và thực vật thường được ví như một “bức tượng ba chiều” so với một “tấm ảnh thẻ phẳng”.

Mẫu thực vật – hay còn gọi là tiêu bản ép khô – được tạo ra bằng cách thu thập một phần của cây, có thể bao gồm rễ, cành, lá, hoa hoặc quả. Sau khi được ép, sấy khô và dán lên giấy, chúng trở thành “giấy tờ tùy thân” để nhận diện loài thực vật đó.

Để đủ điều kiện đưa vào lưu trữ trong phòng tiêu bản, một mẫu thực vật không chỉ cần đẹp mắt mà còn phải được sắp xếp cẩn thận, có nhãn dán chính xác với đầy đủ thông tin cần thiết. Giống như thẻ căn cước không thể thiếu phần thông tin cá nhân, mỗi mẫu vật cũng phải đi kèm tên người thu thập, ngày tháng, địa điểm, tên khoa học, chiều cao cây và mô tả môi trường sống. Khi có đầy đủ thông tin, tiêu bản mới có giá trị nghiên cứu khoa học; nếu không, nó chỉ được xem là một món đồ thủ công mỹ nghệ.

Hành trình để một mẫu thực vật từ tự nhiên đến phòng lưu trữ bắt đầu từ những người thu thập, mang theo dụng cụ leo núi, đi sâu vào rừng, vượt qua cao nguyên để tìm kiếm những cá thể đại diện nhất. Họ phải quan sát môi trường xung quanh, nhận diện hệ sinh thái, rồi chọn ra cây mẫu tiêu biểu tại điểm khảo sát.

Nghệ thuật làm tiêu bản thực vật có lịch sử từ thế kỷ 16 tại Ý, cùng thời với các cuộc khám phá của Magellan. Cùng với làn gió Địa Trung Hải, kỹ thuật này lan rộng khắp châu Âu và trở thành thú vui tao nhã của giới thám hiểm yêu thực vật lạ.

Sau khi thu thập, mỗi mẫu được đánh số riêng biệt, không trùng lặp với bất kỳ loài nào khác. Việc ghi chép thông tin phải tuyệt đối chính xác: nơi lấy mẫu, sinh cảnh, độ cao, mô tả cây, tên người thu thập, số hiệu và ngày lấy. Trong quá trình này, việc bảo vệ thực vật quý hiếm cần được ưu tiên hàng đầu – không được thu hái bừa bãi gây hại đến hệ sinh thái. Đồng thời, cần lưu ý giữ nguyên cả phần cuống lá, chồi nách, lá kèm và đảm bảo toàn vẹn hình thái lá kép.

Việc thu thập chỉ là bước đầu. Sau đó, mẫu thực vật phải được ép, sấy khô đúng cách để giữ nguyên hình dạng và màu sắc. Quá trình này đòi hỏi sự tỉ mỉ để tránh rụng hoặc hư hại bộ phận cây. Do khó bảo tồn màu sắc sống động ban đầu, ngày nay nhiều bảo tàng thiên nhiên sử dụng mô hình mô phỏng, tiêu bản nhựa hóa hoặc ảnh chụp làm tư liệu trưng bày.

Tiêu bản thực vật là nền tảng không thể thiếu trong nghiên cứu phân loại học, dù bản thân chúng còn hạn chế trong việc tái hiện toàn diện loài. Do đó, những tiêu bản ép khô chất lượng cao vẫn đóng vai trò rất quan trọng. Một tiêu bản được bảo quản tốt, kèm thông tin đầy đủ luôn có giá trị hơn hàng trăm tiêu bản kém chất lượng.

Gợi ý quy trình sản xuất tiêu bản lá sáp: thu thập → ghi chép thông tin → ép khô hoặc sấy → xử lý tiệt trùng, chống côn trùng → đóng tập → lưu trữ.

Một số dụng cụ cần thiết bao gồm: kéo cắt cành, kéo cắt tỉa, cưa, rìu, xẻng, găng tay, túi nilon bảo quản tạm thời. Các thiết bị đo đạc như máy đo độ cao, thước dây, định vị GPS. Dụng cụ chế tác tiêu bản gồm kéo, giấy ép khô, kẹp tiêu bản, dây buộc, túi đựng, dung dịch bảo quản...