Mua hàng trả góp, thường được biết đến với hình thức “mua trước, trả sau” (BNPL) hoặc các gói thanh toán linh hoạt, đang thay đổi cách người tiêu dùng mua sắm và quản lý tài chính cá nhân.

Từ những mặt hàng thiết yếu hằng ngày đến các sản phẩm có giá trị lớn, việc chia nhỏ khoản thanh toán theo thời gian đang tác động đến thói quen chi tiêu, cách đánh giá giá trị sản phẩm và quan niệm về nợ của người tiêu dùng.

Vậy điều gì khiến hình thức này trở nên hấp dẫn, nó thay đổi hành vi mua sắm ra sao và người dùng cần lưu ý những gì?

Sự phát triển của hình thức mua hàng trả góp

Mua hàng trả góp cho phép người tiêu dùng thanh toán giá trị sản phẩm thành nhiều khoản nhỏ theo lịch trình định sẵn, thay vì phải trả toàn bộ số tiền trong một lần. Mô hình này phát triển nhanh chóng cùng với sự phổ biến của các nền tảng thương mại điện tử, ví điện tử và ứng dụng công nghệ tài chính. Theo báo cáo năm 2023 của Worldpay, tổng giá trị giao dịch mua trước, trả sau tại Mỹ đã vượt 150 tỷ USD, cho thấy hình thức thanh toán trả góp đang được nhiều nhóm người tiêu dùng đón nhận. Ngày càng có nhiều người xem đây là công cụ thuận tiện để quản lý dòng tiền mà không phải phụ thuộc vào các khoản nợ thẻ tín dụng có lãi suất cao.

Tâm lý đằng sau sự yêu thích hình thức trả góp

Sở thích thanh toán trả góp bắt nguồn từ nhiều yếu tố tâm lý. Trước hết, cách con người phân chia tiền bạc thành những khoản ngân sách riêng trong suy nghĩ đóng vai trò quan trọng. Người tiêu dùng thường cảm thấy những khoản thanh toán nhỏ, được chia đều theo thời gian, ít gây áp lực tài chính hơn, ngay cả khi tổng số tiền phải trả vẫn không thay đổi. Thứ hai, trả góp giúp giảm cảm giác tiếc tiền khi thanh toán. Việc trả từng khoản nhỏ vào những thời điểm sau đó thường dễ chấp nhận hơn so với thanh toán toàn bộ ngay từ đầu. Điều này có thể khuyến khích người tiêu dùng mua những món đồ đắt tiền hơn hoặc quyết định mua các sản phẩm mà trước đây họ có thể trì hoãn. Drazen Prelec, khi đó là phó giáo sư ngành khoa học quản lý tại Trường Quản lý Sloan thuộc Viện Công nghệ Massachusetts (MIT), từng giải thích với tạp chí MIT Technology Review rằng cảm giác này giống như một loại thuế về mặt tâm lý: việc phải trả tiền khiến niềm vui khi sở hữu hoặc sử dụng món đồ bị giảm đi. Các cuộc khảo sát của ông cũng cho thấy cách mọi người nhìn nhận về nợ có nhiều điểm đáng chú ý. Phần lớn người tham gia thích mua những thiết bị gia dụng cỡ lớn bằng hình thức tín dụng, bởi việc trả tiền cho một món đồ vẫn đang được sử dụng không khiến họ cảm thấy mình đang mắc nợ. Tuy nhiên, gần hai phần ba số người được hỏi lại muốn thanh toán trước cho một kỳ nghỉ, ngay cả khi điều đó đồng nghĩa với việc mất đi khoản lãi có thể kiếm được từ số tiền ấy. Trong cùng nghiên cứu, người tham gia đánh giá việc thanh toán hóa đơn thẻ tín dụng là khoản chi gây khó chịu nhất, thậm chí còn hơn cả tiền phạt đỗ xe và hóa đơn nha khoa. Điều này cho thấy bản thân hành động chi tiền có thể tạo ra áp lực tâm lý lớn đến mức nào.

Những thay đổi trong thói quen chi tiêu

Hình thức mua hàng trả góp đã làm thay đổi hành vi tiêu dùng theo một số cách đáng chú ý:

- Giá trị đơn hàng cao hơn: Người mua có xu hướng lựa chọn những sản phẩm cao cấp hơn khi được chia nhỏ số tiền thanh toán. Các nhà bán lẻ cũng ghi nhận giá trị trung bình mỗi đơn hàng tăng lên.

- Mua sắm thường xuyên hơn: Lịch thanh toán linh hoạt khuyến khích khách hàng tiếp tục mua sắm hoặc đăng ký các dịch vụ định kỳ, từ đó góp phần xây dựng sự gắn bó với thương hiệu.

- Mở rộng khả năng tiếp cận: Người mua trẻ tuổi và những người có lịch sử tín dụng hạn chế có thể mua hàng mà không cần sử dụng thẻ tín dụng truyền thống, giúp doanh nghiệp tiếp cận nhiều khách hàng hơn.

Rủi ro và những điều cần cân nhắc

Mặc dù mang lại sự tiện lợi, thanh toán trả góp có thể khiến người tiêu dùng chi tiêu vượt quá khả năng tài chính nếu không quản lý cẩn thận. Khác với thẻ tín dụng, nhiều dịch vụ mua trước, trả sau chưa báo cáo các khoản thanh toán đúng hạn cho tổ chức thông tin tín dụng, khiến tổng số nợ thực tế của người tiêu dùng khó được phản ánh đầy đủ. Việc không thanh toán đúng kỳ hạn có thể dẫn đến phí trả chậm hoặc phát sinh lãi, tạo thêm áp lực tài chính. Do mỗi khoản trả góp riêng lẻ thường có giá trị nhỏ, người dùng dễ đánh giá thấp tổng nghĩa vụ thanh toán khi cùng lúc duy trì nhiều khoản nợ. Số tiền phải trả có thể tăng nhanh hơn dự tính.

Tương lai của thói quen chi tiêu

Khi các nền tảng công nghệ tài chính tiếp tục mở rộng và ngày càng nhiều nhà bán lẻ cung cấp lựa chọn trả góp, những hình thức thanh toán này có khả năng trở thành một phần quen thuộc trong hoạt động mua sắm. Việc tích hợp với ví điện tử trên điện thoại, ứng dụng trí tuệ nhân tạo để đánh giá khả năng tín dụng và cung cấp ưu đãi phù hợp với từng khách hàng sẽ giúp quá trình mua hàng trả góp trở nên thuận tiện, liền mạch hơn. Trước khi lựa chọn một gói trả góp, người tiêu dùng nên tính toán tổng chi phí phải thanh toán, đặt lời nhắc cho từng kỳ hạn và kiểm tra kỹ các điều khoản về phí trả chậm. Nếu đang có nhiều khoản trả góp cùng lúc, tốt nhất nên hoàn tất những khoản hiện tại trước khi đăng ký thêm để dễ dàng theo dõi tổng số nợ thực tế. Đối với các gói trả góp có tính lãi hoặc thu thêm phí, thanh toán toàn bộ ngay từ đầu thường là lựa chọn tiết kiệm hơn.