Năm 1865, Claude Monet bắt đầu thực hiện một bức tranh đầy tham vọng, khắc họa những người ăn mặc thời thượng đang tận hưởng buổi dã ngoại tại một khoảng rừng thoáng đãng.

Ông đặt tên tác phẩm là Bữa trưa trên cỏ, trùng với tên bức tranh từng gây tranh cãi của Édouard Manet hai năm trước đó. Phiên bản của Monet vừa thể hiện sự tôn vinh, vừa mang tinh thần thử thách những giới hạn nghệ thuật.

Thay vì lặp lại bố cục táo bạo của Manet, ông muốn khám phá cuộc sống hiện đại ngoài trời trên một tấm toan khổng lồ, nơi ánh nắng xuyên qua những tán cây và trải xuống các nhân vật.

Tấm toan khổng lồ và tham vọng nghệ thuật

Ban đầu, Monet dự định thực hiện Bữa trưa trên cỏ như một tác phẩm hội họa đồ sộ, cao hơn 4 mét và rộng hơn 6 mét. Đây là kích thước đặc biệt tham vọng đối với một bức tranh lấy chủ đề dã ngoại ngoài trời. Ông dự định giới thiệu tác phẩm tại Triển lãm Salon Paris chính thức năm 1866, nhằm chứng minh rằng một đề tài đương đại được thể hiện với sự chú trọng đến ánh sáng tự nhiên cũng có thể mang giá trị nghệ thuật ngang tầm những bức tranh khổ lớn theo truyền thống.

Tuy nhiên, kích thước khổng lồ cũng kéo theo nhiều khó khăn trong quá trình thực hiện. Việc chuyển tải vẻ tươi mới, tự nhiên từ những bản nghiên cứu ngoài trời sang một bố cục được sắp xếp công phu trên tấm toan lớn đòi hỏi nhiều công sức hơn Monet từng dự tính.

Lấy cảm hứng từ Manet nhưng mang dấu ấn riêng

Bức tranh của Monet là lời hồi đáp trực tiếp đối với tác phẩm Bữa trưa trên cỏ của Édouard Manet, từng được trưng bày tại Triển lãm Salon des Refusés năm 1863. Tác phẩm của Manet đã gây nhiều tranh cãi khi đặt những người đàn ông mặc quần áo bên cạnh một phụ nữ khỏa thân trong khung cảnh ngoài trời mang hơi thở đương đại.

Monet tiếp cận chủ đề này theo một hướng khác. Các nhân vật trong tranh của ông đều mặc trang phục thời thượng và quây quần trong một buổi dã ngoại có vẻ hết sức bình thường giữa khu rừng. Thay vì biến mối quan hệ khác thường giữa các nhân vật thành điểm nhấn chính, ông dành vai trò nổi bật hơn cho cảnh quan thiên nhiên xung quanh. Việc sử dụng cùng một tên gọi hoàn toàn có chủ đích. Monet vừa thừa nhận tinh thần thách thức những quy ước nghệ thuật của Manet, vừa từng bước phát triển phương pháp riêng để tái hiện cuộc sống hiện đại.

Cách thể hiện ánh sáng đầy khác biệt

Ánh sáng là một trong những yếu tố quan trọng nhất của bức Bữa trưa trên cỏ do Monet sáng tác. Những tia nắng xuyên qua kẽ lá, tạo thành các mảng sáng tối đan xen trên mặt đất, trang phục nhân vật và tấm khăn trải dã ngoại.

Thay vì chiếu sáng đồng đều tất cả nhân vật, Monet khám phá cách ánh sáng ngoài trời làm thay đổi diện mạo của màu sắc và bề mặt vật thể. Sự tương phản giữa những vùng ngập nắng và bóng râm dưới tán cây mang đến phần lớn sức sống thị giác cho khung cảnh.

Theo Bảo tàng Orsay, Monet đã tăng cường độ tương phản và sắc màu khi chuyển những bản nghiên cứu lên tấm toan khổng lồ. Tuy nhiên, việc duy trì vẻ tự nhiên, ngẫu hứng của các bản phác thảo nhỏ trên một quy mô lớn như vậy lại vô cùng khó khăn. Điều này cho thấy sự giằng co giữa bố cục được xây dựng cẩn thận trong xưởng vẽ và những hiệu ứng tức thời của ánh sáng tự nhiên.

Vai trò quan trọng của bố cục

Monet tổ chức khung cảnh xoay quanh một nhóm người tụ họp tại khoảng đất trống giữa rừng. Một số nhân vật đứng trò chuyện, trong khi những người khác ngồi gần tấm khăn dã ngoại màu trắng trải trên mặt đất. Cây cối và những tán lá bao quanh họ, khiến cảnh quan trở thành một phần không thể tách rời của bố cục. Cách sắp xếp này khuyến khích người xem chú ý đến sự hiện diện của con người trong không gian ngoài trời. Trang phục sáng màu, những thân cây sẫm tối và các mảng nắng rải rác góp phần kết nối nhân vật với môi trường xung quanh.

Monet chuẩn bị cho bức tranh bằng những bản nghiên cứu trực tiếp từ mẫu thật, sau đó phát triển bố cục hoàn chỉnh hơn trong xưởng vẽ. Một phiên bản nhỏ hơn, hiện được lưu giữ tại Bảo tàng Pushkin ở Moskva, giúp người xem hình dung rõ hơn cách sắp xếp ban đầu của ông, bao gồm cả những phần không còn xuất hiện trên tấm toan lớn còn sót lại.

Vì sao bức tranh không bao giờ được hoàn thành?

Monet bắt đầu dự án vào mùa xuân năm 1865 nhưng đã từ bỏ việc thực hiện tấm toan khổng lồ vào năm 1866, khi nhận ra rằng ông không thể hoàn thành tác phẩm kịp thời hạn tham dự Triển lãm Salon.

Số phận của bức tranh trong những năm sau đó cũng trải qua nhiều biến cố. Do gặp khó khăn về tài chính, Monet đã để lại tấm toan cho chủ nhà làm vật bảo đảm cho khoản tiền thuê còn nợ. Bức tranh bị cuộn lại và cất giữ trong tầng hầm, nơi điều kiện ẩm thấp khiến tác phẩm bị hư hại. Khi lấy lại bức tranh vào năm 1884, Monet đã cắt bỏ những phần bị hỏng và giữ lại ba mảnh. Ngày nay, chỉ còn hai mảnh được biết là vẫn tồn tại, cả hai đều được lưu giữ tại Bảo tàng Orsay ở Paris. Mảnh thứ ba đã thất lạc.

Bước tiến quan trọng hướng đến trường phái Ấn tượng

Mặc dù Bữa trưa trên cỏ chưa bao giờ được hoàn thiện, tác phẩm vẫn thể hiện nhiều mối quan tâm nghệ thuật sau này trở thành trọng tâm trong sự nghiệp của Monet. Ngay từ thời điểm ấy, ông đã khám phá ánh sáng ngoài trời, sự biến đổi của màu sắc và mối quan hệ giữa con người với cảnh quan thiên nhiên.

Bức tranh cũng cho thấy cách Monet từng bước tìm kiếm hướng đi riêng trong khi tiếp nhận ảnh hưởng từ những nghệ sĩ khác. Manet là nguồn cảm hứng khởi đầu quan trọng, nhưng sự chú ý của Monet ngày càng hướng về những hiệu ứng thị giác do ánh nắng và bầu không khí tạo nên. Chính tình trạng dang dở khiến những mảnh tranh còn sót lại trở nên đặc biệt có giá trị. Chúng lưu giữ dấu vết về một họa sĩ trẻ đầy tham vọng, đang nỗ lực đưa trải nghiệm vẽ tranh ngoài trời vào một bố cục hoành tráng, nhiều năm trước khi trường phái Ấn tượng chính thức xuất hiện với tên gọi riêng.

Bức Bữa trưa trên cỏ của Monet chưa bao giờ được Triển lãm Salon Paris tiếp nhận dưới hình thức mà ông dự định ban đầu. Tuy nhiên, những mảnh tranh còn tồn tại đã hé lộ một giai đoạn quan trọng trong quá trình phát triển nghệ thuật của ông, khi Monet vẫn đang theo đuổi những tác phẩm khổ lớn được thực hiện trong xưởng vẽ nhưng ngày càng say mê vẻ đẹp của ánh sáng tự nhiên. Những gì còn lại không đơn thuần là dấu tích của một cảnh dã ngoại chưa hoàn thiện, mà còn là cái nhìn thoáng qua về con đường sáng tạo sau này đã đưa Monet trở thành một trong những tên tuổi nổi tiếng nhất của lịch sử hội họa.