Những tác phẩm nghệ thuật hoàn chỉnh thường nhận được mọi sự chú ý, được đóng khung đẹp mắt và đặt dưới ánh sáng hoàn hảo, nhưng một cuốn sổ phác thảo lại kể một câu chuyện hoàn toàn khác.

Nó không chỉ cho thấy nghệ sĩ đã tạo ra những gì mà còn hé lộ cách họ quan sát, do dự, thử nghiệm rồi thay đổi suy nghĩ. Chính vì vậy, nhiều người xem sổ phác thảo là một trong những tư liệu chân thực nhất mà nghệ sĩ để lại.

Nơi nghệ sĩ thực sự tư duy

Về cơ bản, sổ phác thảo chỉ là một cuốn sổ với những trang giấy trống dành cho việc vẽ, tô màu, ghi chú hoặc thực hiện nhiều dạng nghiên cứu khác nhau, nhưng trên thực tế, nó thường trở thành một không gian mang tính cá nhân sâu sắc. Qua từng trang giấy, chúng ta có thể lần theo những ý tưởng ở trạng thái nguyên sơ, trước khi chúng được chỉnh sửa và hoàn thiện để xuất hiện trước công chúng. Leonardo da Vinci từng lấp đầy những cuốn sổ của mình bằng các nghiên cứu về giải phẫu, máy móc, thực vật và vô số quan sát nhanh. Nhìn vào đó, người xem gần như có thể cảm nhận được sự chú ý của ông đang chuyển từ vấn đề này sang vấn đề khác ngay trên từng trang giấy. Thay vì chỉ nhìn thấy một đáp án hoàn chỉnh, chúng ta được chứng kiến cả quá trình tư duy đang diễn ra.

Những trang giấy lộn xộn tiết lộ điều gì?

Một tác phẩm được hoàn thiện chỉn chu thường che đi những lần thử nghiệm không thành công, nhưng sổ phác thảo lại giữ chúng nguyên vẹn trước mắt người xem. Bạn có thể bắt gặp những bàn tay được vẽ đi vẽ lại, các bố cục bị gạch bỏ, những hình người còn dang dở hay một mảng màu thử nghiệm được chen vào góc trang. Những trang giấy như vậy giống như khi mở một ngăn kéo chứa đủ loại vật dụng hữu ích được tiện tay bỏ chung vào một chỗ: có phần lộn xộn nhưng lại tiết lộ rất nhiều điều. Chẳng hạn, Edgar Degas thường sử dụng sổ phác thảo để nghiên cứu các vũ công hết lần này đến lần khác, liên tục điều chỉnh tư thế và chuyển động qua những thay đổi rất nhỏ. Sự lặp lại ấy có ý nghĩa bởi nó cho thấy điều gì đã thu hút ánh nhìn của ông đến mức khiến ông muốn tiếp tục thử nghiệm.

Vì sao sổ phác thảo không nhằm gây ấn tượng?

Một phần sự chân thực của sổ phác thảo đến từ chính mục đích sử dụng. Nhiều cuốn sổ vốn chưa bao giờ được tạo ra để đem đi triển lãm. Chúng đơn giản là công cụ làm việc, không gian riêng tư hoặc một dạng xưởng vẽ có thể mang theo bên mình. Điều này khiến những gì xuất hiện trên trang giấy mang một sắc thái hoàn toàn khác. Khi đi đây đó, J. M. W. Turner thường mang theo sổ phác thảo để nhanh chóng ghi lại kiến trúc, đường bờ biển, thời tiết và ánh sáng ngay tại chỗ. Một bến cảng đầy gió hay một dãy nhà có thể được ông thu gọn thành vài nét vẽ chỉ trong vài phút. Người xem không nhìn vào thứ được sắp đặt để phục vụ khán giả, mà đang chứng kiến khoảnh khắc sự chú ý của nghệ sĩ lập tức được ghi lại trên giấy.

Sổ phác thảo cho thấy nghệ sĩ thay đổi ra sao?

Nghệ sĩ không bao giờ giữ nguyên một phong cách hay cách nhìn mãi mãi, và sổ phác thảo giúp quá trình thay đổi ấy trở nên dễ nhận thấy. Qua hàng chục, thậm chí hàng trăm trang giấy, chúng ta có thể theo dõi gu thẩm mỹ, sự tự tin và mối quan tâm của nghệ sĩ dần chuyển biến theo thời gian. Những cuốn sổ của Pablo Picasso là một ví dụ rõ nét, đặc biệt trong các giai đoạn ông liên tục thử nghiệm lại hình dáng con người và cách thể hiện hình khối. Trong một tác phẩm hoàn chỉnh, quá trình thay đổi có thể biến mất phía sau bề mặt cuối cùng. Nhưng trong sổ phác thảo, trang này đôi khi dường như đang tranh luận với trang kế tiếp. Người xem có thể thấy nghệ sĩ thử một hướng đi, từ bỏ nó rồi chuyển sang một phương án khác.

Khi chữ viết xuất hiện bên nét vẽ

Sổ phác thảo thường chứa đựng nhiều thứ hơn những hình vẽ. Trong đó có thể xuất hiện những danh sách ý tưởng được ghi nhanh, ghi chú về màu sắc, số đo, các đoạn viết rời rạc hoặc lời nhắc cho một tác phẩm dự định thực hiện trong tương lai. Sự pha trộn này rất đáng chú ý bởi tư duy sáng tạo thực tế hiếm khi diễn ra một cách gọn gàng và theo trình tự. Những lá thư của Vincent van Gogh vốn rất nổi tiếng, nhưng nhìn rộng hơn, sổ tay của các nghệ sĩ cũng thường thể hiện sự đan xen tương tự giữa hình ảnh và suy nghĩ, nơi một nghiên cứu bằng hình vẽ có thể nằm ngay cạnh một ghi chú mang tính thực tế. Với người xem, sự kết hợp ấy khiến trang giấy trở nên gần gũi hơn, gần giống như vô tình bắt gặp ai đó khi họ vẫn đang nói dở một câu.

Vì sao bảo tàng coi trọng sổ phác thảo?

Các bảo tàng và kho lưu trữ coi trọng sổ phác thảo bởi chúng giúp kết nối tác phẩm hoàn chỉnh với quá trình sáng tạo phía sau. Nếu một bức tranh trên tường triển lãm trông như đã được giải quyết hoàn toàn về bố cục và ý tưởng, những nghiên cứu chuẩn bị trước đó có thể cho thấy bố cục ấy đã phát triển ra sao, chi tiết nào được bổ sung về sau và những phương án nào từng được cân nhắc nhưng cuối cùng bị loại bỏ. Đây cũng là lý do sổ phác thảo không chỉ hữu ích với những người yêu nghệ thuật mà còn có giá trị đối với các nhà sử học và chuyên gia bảo tồn. Chỉ một cuốn sổ nhỏ cũng có thể chứa đựng ghi chép về những chuyến đi, các thử nghiệm thiết kế và vô số quan sát bằng hình ảnh mà một bức tranh hoàn chỉnh khó có thể thể hiện rõ ràng đến vậy.

Sổ phác thảo mang lại cảm giác chân thực bởi nó lưu giữ những dấu vết trực tiếp của quá trình tư duy. Trên từng trang giấy có tốc độ của những nét vẽ vội, sự do dự, những lần lặp lại, trí tò mò và cả những khoảnh khắc chú ý bất chợt của người nghệ sĩ. Tất nhiên, tác phẩm hoàn chỉnh vẫn có giá trị riêng, nhưng nếu muốn tiến gần hơn đến cách một nghệ sĩ thực sự quan sát thế giới, sổ phác thảo thường là nơi mang lại cảm giác gần gũi nhất. Vì vậy, lần tới khi nhìn thấy những trang vẽ thô ráp đặt bên cạnh một bức tranh hoàn thiện chỉn chu, đừng xem chúng như những phần thừa còn sót lại. Đôi khi, chính những trang giấy ấy lại là phần chân thật và giàu tính con người nhất trong toàn bộ câu chuyện.