Chào các bạn! Một vụ tràn dầu không đơn giản chỉ là một mảng chất lỏng loang lổ nổi trên biển giống như cà phê vô tình đổ lên khăn trải bàn.

Nó có thể để lại hàng loạt hậu quả kéo dài nhiều năm, thậm chí lâu hơn nữa, tùy thuộc vào dầu tràn ở đâu, lượng dầu nhiều đến mức nào, loại dầu nào bị rò rỉ và công tác xử lý được triển khai nhanh ra sao.

Khi dầu đi vào đại dương, nó lập tức bắt đầu biến đổi. Một phần bay hơi, một phần hòa tan, một phần phân tán thành những giọt nhỏ, trong khi phần khác bị đẩy vào bờ hoặc chìm xuống cát và trầm tích. Nghe qua có vẻ như dầu đang dần biến mất, nhưng thực tế không đơn giản như vậy. Phần lớn tác động chỉ chuyển từ nơi này sang nơi khác chứ không thực sự biến mất. Dầu có thể di chuyển từ vùng nước mở vào đầm lầy, bãi biển, môi trường sống dưới đáy biển và chuỗi thức ăn ven bờ, rồi âm thầm tồn tại ở đó rất lâu.

Vì sao thời gian ảnh hưởng khác nhau?

Thời gian tác động đến hệ sinh thái phụ thuộc vào nhiều yếu tố có liên quan chặt chẽ với nhau. Trước hết, loại dầu đóng vai trò rất quan trọng. Dầu nhẹ có thể lan nhanh và thường bay hơi nhanh hơn, trong khi dầu nặng có xu hướng tồn tại lâu hơn, bám dai dẳng vào bờ biển, thực vật, đá và các khu vực dưới đáy biển. Vị trí xảy ra sự cố cũng tạo ra khác biệt lớn. Dầu ở vùng biển khơi có nhiệt độ ấm có thể phân hủy nhanh hơn so với dầu bị mắc kẹt trong môi trường lạnh, đầm lầy, bãi triều hoặc những vùng bờ biển kín. Tại những nơi này, quá trình làm sạch tự nhiên diễn ra chậm hơn và dầu có thể tồn tại trong nhiều năm. Quy mô vụ tràn dầu cũng ảnh hưởng đáng kể đến mức độ và thời gian tác động. Một vụ tràn nhỏ xảy ra tại khu vực có sóng mạnh và nhiều ánh nắng có thể suy giảm tương đối nhanh. Ngược lại, một vụ tràn dầu lớn, đặc biệt khi dầu xâm nhập vào khu vực sinh sản hoặc nơi sinh trưởng của động vật non, có thể gây ra những ảnh hưởng lan rộng trong hệ sinh thái và kéo dài hơn rất nhiều. Tốc độ ứng phó cũng là một phần quan trọng của vấn đề. Việc nhanh chóng khoanh vùng và loại bỏ dầu có thể giảm thiểu thiệt hại, nhưng công tác xử lý không phải lúc nào cũng tiếp cận được mọi khu vực nhiễm dầu, đặc biệt tại những môi trường ven biển mong manh.

Ảnh hưởng có thể kéo dài bao lâu?

Theo Cơ quan Quản lý Khí quyển và Đại dương Quốc gia Hoa Kỳ, các vụ tràn dầu có thể gây hại cho cá, động vật có vỏ, chim biển và động vật có vú sống ở biển. Trong một số trường hợp, tác động chỉ diễn ra trong thời gian ngắn, nhưng ở những trường hợp khác, hậu quả có thể kéo dài hàng chục năm. Đây chính là điểm quan trọng: không tồn tại một con số duy nhất có thể áp dụng cho tất cả các vụ tràn dầu. Một số quần thể động vật hoang dã có thể phục hồi khi môi trường sống được cải thiện và nguồn thức ăn quay trở lại. Những quần thể khác lại gặp khó khăn vì dầu ảnh hưởng đến khả năng sinh sản, tăng trưởng, kiếm ăn, giữ ấm cơ thể hoặc tìm nơi trú ẩn. Các môi trường sống ven biển có thể chịu thiệt hại đặc biệt nghiêm trọng. Đầm lầy và rừng ngập mặn hoạt động giống như hệ thống hấp thụ và lọc tự nhiên, nhưng khi dầu xâm nhập vào rễ cây và trầm tích, quá trình phục hồi có thể kéo dài rất lâu. Những loài động vật kiếm ăn hoặc làm tổ tại đây vẫn có thể phải đối mặt với chất lượng môi trường sống suy giảm ngay cả khi lớp dầu trên bề mặt đã biến mất. Trầm tích cũng có thể trở thành nơi tích tụ ô nhiễm ẩn dưới bề mặt, giữ lại dầu rồi từ từ giải phóng các chất gây ô nhiễm trở lại môi trường.

Điều gì xảy ra bên trong hệ sinh thái?

Dầu có thể ảnh hưởng đến sinh vật biển theo nhiều cách khác nhau. Nó có thể bám lên lông vũ hoặc bộ lông của động vật, khiến chúng khó giữ ấm cơ thể hoặc di chuyển bình thường. Dầu cũng có thể gây tổn thương cho trứng và ấu trùng, những giai đoạn đầu đời đặc biệt mong manh và đóng vai trò quan trọng đối với khả năng phục hồi của các quần thể trong tương lai. Cá và động vật có vỏ có thể tiếp xúc trực tiếp với dầu trong nước hoặc gián tiếp thông qua môi trường sống và nguồn thức ăn bị ô nhiễm. Bên cạnh đó còn có vấn đề liên quan đến chuỗi thức ăn, tương tự như việc rút một khối ở giữa khỏi một tòa tháp được xếp chồng lên nhau. Nếu số lượng các sinh vật nhỏ suy giảm, những loài ở bậc cao hơn trong chuỗi thức ăn có thể thiếu con mồi. Nếu thảm thực vật ven bờ bị chết hoặc suy giảm, diện tích nơi làm tổ và khu vực sinh trưởng của con non cũng bị thu hẹp. Ngay cả khi từng cá thể động vật vẫn sống sót, toàn bộ hệ sinh thái có thể tiếp tục mất cân bằng trong thời gian môi trường sống được tái tạo và các quần thể từ từ phục hồi.

Vậy hậu quả kéo dài bao nhiêu năm?

Câu trả lời thực tế là tác động sinh thái của một vụ tràn dầu có thể kéo dài từ vài năm đến hàng chục năm. Trong những điều kiện tương đối thuận lợi, các thiệt hại có thể quan sát bằng mắt thường và nhiều ảnh hưởng sinh học có thể giảm dần sau vài năm. Tuy nhiên, tại những môi trường nhạy cảm hơn, đặc biệt là nơi dầu bị mắc kẹt trong trầm tích hoặc thảm thực vật ven biển, hậu quả có thể tiếp tục tồn tại suốt nhiều thập kỷ. Chính những ảnh hưởng kéo dài này là lý do các vụ tràn dầu luôn được xem là vấn đề môi trường nghiêm trọng. Những gì nhìn thấy ngay sau sự cố chỉ là một phần của câu chuyện. Vấn đề sâu xa hơn nằm ở khoảng thời gian mà đại dương và các hệ sinh thái phải tiếp tục gánh chịu hậu quả sau đó.

Vì vậy, nếu bạn thắc mắc liệu chỉ một vụ rò rỉ dầu có thể để lại dấu vết lâu dài hay không, câu trả lời chắc chắn là có. Đại dương sở hữu khả năng phục hồi đáng kinh ngạc, nhưng không thể tự làm sạch mọi thứ một cách kỳ diệu. Quá trình phục hồi phụ thuộc vào môi trường sống, các loài sinh vật, loại dầu bị tràn và tốc độ ứng phó sau sự cố. Thay vì áp dụng một mốc thời gian cố định cho mọi trường hợp, xem xét kỹ từng vụ tràn dầu cụ thể là cách hợp lý nhất để hiểu được cái giá sinh thái thực sự mà đại dương phải gánh chịu.