Chào các bạn! Hãy tưởng tượng bạn bước vào một cửa hàng và chọn mua một sản phẩm chỉ vì đã nhìn thấy quảng cáo của nó suốt nhiều năm. Điều đáng ngạc nhiên là nhiều nhà đầu tư cũng hành động tương tự khi mua cổ phiếu.
Thay vì đánh giá kỹ tình hình tài chính hoặc triển vọng tăng trưởng của doanh nghiệp, họ thường có xu hướng lựa chọn những công ty mà mình đã biết và cảm thấy tin tưởng.
Thói quen này tưởng chừng vô hại nhưng có thể khiến nhà đầu tư trả mức giá quá cao cho cổ phiếu của những doanh nghiệp quen thuộc, từ đó ảnh hưởng đến lợi nhuận dài hạn. Hiểu được nguyên nhân của hiện tượng này có thể giúp chúng ta đưa ra những quyết định đầu tư lý trí và cân bằng hơn.
Sức mạnh của sự quen thuộc
Con người thường có xu hướng yêu thích và tin tưởng những gì mình đã biết. Các nhà tâm lý học gọi hiện tượng này là “thiên kiến quen thuộc”, tức xu hướng ưu tiên một người, sản phẩm hoặc ý tưởng đơn giản vì chúng ta đã tiếp xúc với chúng nhiều lần. Trong đầu tư, điều này thường khiến mọi người lựa chọn cổ phiếu của những doanh nghiệp có sản phẩm hoặc dịch vụ xuất hiện thường xuyên trong cuộc sống. Một người thường xuyên mua sắm tại một chuỗi bán lẻ hoặc sử dụng dịch vụ của một công ty công nghệ nổi tiếng có thể cảm thấy yên tâm hơn khi mua cổ phiếu của doanh nghiệp đó. Tuy nhiên, cảm giác yên tâm không đồng nghĩa với một khoản đầu tư có giá trị. Một doanh nghiệp xuất sắc vẫn có thể trở thành khoản đầu tư kém hấp dẫn nếu giá cổ phiếu đã tăng quá cao so với khả năng tạo lợi nhuận trong tương lai. Sự quen thuộc đôi khi khiến nhà đầu tư bỏ qua sự khác biệt quan trọng này.
Khi sự nổi tiếng đẩy giá cổ phiếu lên cao
Những doanh nghiệp nổi tiếng thường thu hút sự chú ý lớn từ cả nhà đầu tư cá nhân lẫn các tổ chức tài chính. Khi nhu cầu mua cổ phiếu tăng mạnh, giá cổ phiếu có thể tăng nhanh hơn tốc độ phát triển thực tế của doanh nghiệp. Khi đó, nhà đầu tư không chỉ trả tiền cho khả năng tạo lợi nhuận của công ty mà còn phải trả thêm cho mức độ nổi tiếng và niềm tin mà thị trường dành cho doanh nghiệp. Trong lịch sử thị trường chứng khoán, không ít công ty được đánh giá rất cao đã chứng kiến giá cổ phiếu tăng mạnh vì nhà đầu tư tin rằng thành công sẽ tiếp tục kéo dài. Một số doanh nghiệp thực sự duy trì được tốc độ phát triển, nhưng những doanh nghiệp khác lại không thể đáp ứng kỳ vọng quá cao đã phản ánh vào giá cổ phiếu. Khi kỳ vọng vượt quá thực tế, ngay cả một doanh nghiệp tốt cũng có thể khiến nhà đầu tư thất vọng.
Xu hướng ưu tiên cổ phiếu trong nước
Thiên kiến quen thuộc không chỉ xuất hiện đối với các thương hiệu mà còn ảnh hưởng đến cách nhà đầu tư lựa chọn thị trường. Nhiều người thường ưu tiên cổ phiếu của các doanh nghiệp trong nước vì cảm thấy quen thuộc và dễ hiểu hơn. Hiện tượng này được gọi là “thiên kiến quê nhà”. Vì vậy, danh mục đầu tư của nhiều người có tỷ trọng cổ phiếu trong nước quá lớn, dù trên thế giới vẫn tồn tại nhiều cơ hội đầu tư khác. Việc tập trung quá nhiều vào một thị trường có thể làm giảm khả năng đa dạng hóa và khiến danh mục dễ chịu ảnh hưởng khi nền kinh tế trong nước gặp khó khăn. Đầu tư vào thị trường quen thuộc có thể tạo cảm giác an toàn, nhưng đồng thời cũng có nguy cơ khiến nhà đầu tư bỏ lỡ những cơ hội tăng trưởng ở các khu vực khác.
Góc nhìn từ chuyên gia
Nhà tâm lý học đoạt giải Nobel Daniel Kahneman, một trong những người đặt nền móng cho kinh tế học hành vi, đã dành nhiều năm nghiên cứu cách các thiên kiến tâm lý ảnh hưởng đến quá trình ra quyết định của con người. Những nghiên cứu của ông cho thấy khi phải đưa ra lựa chọn trong điều kiện không chắc chắn, con người thường dựa vào trực giác thay vì phân tích khách quan toàn bộ thông tin. Công trình của Kahneman giúp lý giải vì sao nhà đầu tư có thể cảm thấy tự tin hơn khi lựa chọn những doanh nghiệp quen thuộc, ngay cả khi các dữ liệu thực tế chưa đủ để chứng minh đó là quyết định tốt. Những nghiên cứu này đã trở thành một phần quan trọng trong nền tảng của lĩnh vực tài chính hành vi hiện đại.
Cái giá ẩn sau cảm giác an toàn
Việc trả giá quá cao cho cổ phiếu của những doanh nghiệp quen thuộc có thể ảnh hưởng đến hiệu quả đầu tư theo nhiều cách. Trước hết, cổ phiếu có mức định giá quá cao có thể mang lại lợi nhuận tương lai thấp hơn bởi phần lớn kỳ vọng tăng trưởng đã được phản ánh vào giá. Thứ hai, tập trung tiền vào một số ít doanh nghiệp nổi tiếng sẽ làm giảm khả năng đa dạng hóa danh mục. Nếu một ngành hoặc lĩnh vực gặp khó khăn, danh mục chứa quá nhiều cổ phiếu thuộc nhóm đó có thể chịu tổn thất đáng kể. Cuối cùng, sự quen thuộc còn có thể khiến nhà đầu tư ít dành thời gian tìm hiểu những doanh nghiệp ít nổi tiếng hơn nhưng sở hữu nền tảng tài chính tốt và mức định giá hấp dẫn hơn.
Xây dựng cách đầu tư khách quan hơn
Đầu tư hiệu quả thường đòi hỏi khả năng tách cảm xúc cá nhân khỏi quá trình phân tích tài chính. Trước khi mua một cổ phiếu, nhà đầu tư có thể tự đặt ra một số câu hỏi:
- Tôi mua cổ phiếu này vì thực sự hiểu doanh nghiệp hay chỉ vì quen thuộc với thương hiệu?
- Mức giá hiện tại có phù hợp với lợi nhuận và triển vọng tăng trưởng của doanh nghiệp không?
- Tôi có đang bỏ qua những cơ hội khác chỉ vì chúng ít quen thuộc hơn không?
- Khoản đầu tư này có giúp danh mục của tôi đa dạng và cân bằng hơn không?
Bằng cách tập trung vào dữ liệu, tình hình tài chính và triển vọng của doanh nghiệp thay vì chỉ dựa vào mức độ nổi tiếng, nhà đầu tư có thể hạn chế ảnh hưởng của thiên kiến quen thuộc và đưa ra những quyết định cân bằng hơn.
Kết luận
Những doanh nghiệp quen thuộc thường tạo cảm giác an toàn khi đầu tư, nhưng một thương hiệu nổi tiếng hay một công ty thành công không đồng nghĩa cổ phiếu của họ luôn có mức giá hấp dẫn. Nhà đầu tư biết nhìn xa hơn sự nổi tiếng và đánh giá doanh nghiệp dựa trên dữ liệu khách quan sẽ có cơ hội xây dựng danh mục vững vàng hơn. Vì vậy, lần tới khi một công ty nổi tiếng thu hút sự chú ý của bạn, hãy dành thêm thời gian để xem xét kỹ. Sự quen thuộc có thể giúp bạn phát hiện một ý tưởng đầu tư, nhưng chính quá trình phân tích cẩn thận mới quyết định liệu cổ phiếu đó có thực sự xứng đáng xuất hiện trong danh mục của bạn hay không.
