Sẽ ra sao nếu tôi nói với bạn một con số đáng để suy ngẫm: các nghiên cứu liên tục chỉ ra rằng nhà đầu tư cá nhân trung bình có mức sinh lời thấp hơn đáng kể so với thị trường trong dài hạn.

Không phải vì thị trường thiếu công bằng. Cũng không phải vì các tổ chức tài chính lớn nắm giữ bí mật nào đó mà nhà đầu tư nhỏ lẻ không biết. Nguyên nhân chủ yếu nằm ở cách con người suy nghĩ, cảm nhận và phản ứng khi đồng tiền của mình bị đặt vào rủi ro.

Thị trường chứng khoán không đánh bại phần lớn nhà đầu tư – mà chính họ tự đánh bại bản thân mình. Và cơ chế phía sau điều đó mang tính tâm lý nhiều hơn là tài chính.

Mua Giá Cao, Bán Giá Thấp – Cái Bẫy Kinh Điển

Nghe thì rất đơn giản: mua khi giá thấp và bán khi giá cao. Nhưng trên thực tế, đa số mọi người lại làm điều hoàn toàn ngược lại. Khi thị trường tăng mạnh và xung quanh ai cũng kiếm được tiền, nỗi sợ bị bỏ lỡ cơ hội trở nên vô cùng mãnh liệt. Nhiều người đổ tiền vào đúng lúc thị trường đang ở gần đỉnh, khi giá cổ phiếu đã quá cao, chỉ vì bầu không khí lúc đó khiến họ cảm thấy mọi thứ đều rất tích cực. Đến khi thị trường lao dốc và các tin tức tiêu cực xuất hiện dồn dập, tâm lý hoảng loạn lập tức chiếm ưu thế. Nhà đầu tư bán tháo đúng vào thời điểm tệ nhất, chấp nhận khoản lỗ và bỏ lỡ giai đoạn phục hồi vốn gần như luôn diễn ra sau đó. Một nghiên cứu được trích dẫn rộng rãi cho thấy trong giai đoạn 30 năm kết thúc vào ngày 31/12/2015, chỉ số của 500 doanh nghiệp lớn nhất nước Mỹ mang lại mức lợi nhuận trung bình khoảng 10,35% mỗi năm, trong khi nhà đầu tư trung bình vào các quỹ cổ phiếu chỉ đạt khoảng 3,66% mỗi năm. Phần lớn khoảng cách này được cho là bắt nguồn từ hành vi đầu tư, đặc biệt là việc mua và bán sai thời điểm, bên cạnh các khoản phí và chi phí khác.

Sự Quá Tự Tin – Sai Lầm Đắt Giá Nhất

Phần lớn mọi người đều tin rằng mình lái xe giỏi hơn mức trung bình. Nhà đầu tư cũng thường nghĩ rằng bản thân có khả năng chọn cổ phiếu tốt hơn người khác. Nhưng về mặt thống kê, cả hai niềm tin này đều sai. Sự quá tự tin khiến nhà đầu tư giao dịch quá thường xuyên, dồn quá nhiều vốn vào một vài cổ phiếu và bỏ qua những tín hiệu cảnh báo trái ngược với quan điểm mà họ đã hình thành.

Các Chuyên Gia Nói Gì Về Nỗi Sợ Thua Lỗ?

Hai nhà tâm lý học từng đưa ra một trong những cảnh báo quan trọng nhất trong lĩnh vực tài chính hành vi khi chỉ ra rằng con người luôn cảm nhận nỗi đau từ việc mất tiền mạnh hơn niềm vui khi kiếm được số tiền tương đương. Trong thực tế, cảm giác mất mát thường có tác động lớn hơn lợi ích nhận được với tỷ lệ khoảng hơn hai lần, dù con số chính xác còn thay đổi tùy từng hoàn cảnh. Đối với nhà đầu tư, vấn đề không chỉ nằm ở việc cảm thấy đau đớn khi giá cổ phiếu giảm. Nguy hiểm hơn là họ coi giá mua ban đầu như một mốc cảm xúc, tiếp tục giữ cổ phiếu thua lỗ chỉ vì muốn chờ đến ngày "hòa vốn", hoặc bán quá sớm những cổ phiếu đang tăng giá vì lo ngại khoản lợi nhuận trên giấy sẽ biến mất. Một nghiên cứu trên 10.000 tài khoản môi giới cho thấy nhà đầu tư thường sẵn sàng chốt lời các khoản đầu tư có lãi nhanh hơn nhiều so với việc cắt lỗ các khoản đầu tư đang giảm giá. Điều này phản ánh rất rõ hành vi giao dịch ngoài thực tế. Hậu quả tuy khó nhận ra ngay nhưng lại rất lớn: danh mục đầu tư dần bị lấp đầy bởi những cổ phiếu bị giữ lại chỉ vì người sở hữu không muốn chấp nhận thua lỗ, chứ không phải vì chúng còn xứng đáng để tiếp tục đầu tư.

Cái Bẫy Từ Tin Tức Tài Chính

Tin tức tài chính được tạo ra để thu hút người xem, chứ không phải để hướng dẫn bạn đầu tư. Mỗi biến động của thị trường đều đi kèm một câu chuyện, một nguyên nhân, một "thủ phạm" hay một dự báo nào đó. Khi thị trường giảm, các tiêu đề liên tục cảnh báo suy thoái. Khi thị trường tăng, nhiều chuyên gia lại tuyên bố một kỷ nguyên thịnh vượng mới đã bắt đầu. Những nhà đầu tư đưa ra quyết định dựa trên các bản tin tài chính hằng ngày chẳng khác nào điều khiển một con tàu chỉ bằng cách nhìn vào những gợn sóng phía sau thay vì hướng về đường chân trời phía trước. Dữ liệu cho thấy càng dành nhiều thời gian theo dõi tin tức tài chính, nhà đầu tư càng có xu hướng giao dịch theo cảm xúc và kết quả đầu tư dài hạn càng kém.

Điều Gì Thực Sự Mang Lại Hiệu Quả?

Các bằng chứng đều chỉ về cùng một kết luận: chiến lược đơn giản thường mang lại kết quả tốt nhất. Việc đều đặn đầu tư vào một quỹ chỉ số đa dạng hóa với chi phí thấp, bất kể thị trường đang tăng hay giảm, đã chứng minh khả năng vượt trội so với phần lớn các chiến lược đầu tư chủ động trong dài hạn. Không phải vì phương pháp này quá thông minh, mà bởi nó loại bỏ phần lớn những quyết định mang tính cảm xúc – nguyên nhân gây ra hầu hết các sai lầm của nhà đầu tư. Hãy xác định một khoản tiền phù hợp, tự động hóa việc đầu tư, hạn chế kiểm tra danh mục quá thường xuyên và để sức mạnh của lãi kép phát huy tác dụng qua nhiều năm, thậm chí nhiều thập kỷ.

Thị trường chứng khoán tưởng thưởng cho tính kỷ luật nhiều hơn là trí thông minh. Phần lớn mọi người thua lỗ không phải vì cuộc chơi bị sắp đặt, mà vì họ không thể vượt qua những cảm xúc của chính mình đủ lâu để một chiến lược đơn giản phát huy hiệu quả. Nhận ra rằng bản năng của bản thân đôi khi chính là nguyên nhân dẫn đến những quyết định sai lầm có lẽ là bài học tài chính giá trị nhất mà bất kỳ nhà đầu tư nào cũng nên hiểu.