Xin chào các bạn! Nếu bạn từng nhìn vào một con tinh tinh và có cảm giác như nó đang âm thầm đánh giá mình, thì có lẽ bạn không hoàn toàn tưởng tượng đâu.

Những loài linh trưởng thông minh này đã trở thành nhân vật chính trong một số thí nghiệm gây tò mò và tranh luận nhất trong lịch sử nghiên cứu động vật.

Câu hỏi mà các nhà khoa học luôn theo đuổi là: liệu loài vượn có thể giao tiếp với con người bằng ngôn ngữ ký hiệu hay không? Câu trả lời là: có, nhưng không hoàn toàn như cách chúng ta vẫn nghĩ. Và kết quả ấy vừa đáng kinh ngạc, vừa khiến con người phải nhìn nhận lại vị trí của mình trong thế giới tự nhiên.

Những thí nghiệm mở đầu cho hành trình khám phá

Hành trình nghiên cứu ngôn ngữ ký hiệu ở loài vượn bắt đầu khi các nhà khoa học quyết định dạy tinh tinh sử dụng ngôn ngữ ký hiệu của người Mỹ. Lý do rất đơn giản: tinh tinh không có cấu tạo thanh quản phù hợp để phát âm giống con người, nhưng đôi tay của chúng lại vô cùng khéo léo. Vì thế, thay vì cố gắng dạy chúng nói, các nhà nghiên cứu lựa chọn con đường giao tiếp bằng đôi tay.

Ngôi sao nổi tiếng nhất trong những nghiên cứu đầu tiên là một cá thể tinh tinh tên Washoe. Washoe không chỉ ghi nhớ một vài ký hiệu như một màn biểu diễn đơn giản. Nó còn biết kết hợp các ký hiệu với nhau, sử dụng chúng trong những tình huống mới và thậm chí được cho là đã truyền dạy một số ký hiệu cho con non của mình. Chính khả năng này đã khiến giới khoa học vô cùng kinh ngạc.

Những gì các loài vượn thực sự học được

Trong nhiều thập kỷ sau đó, nhiều loài linh trưởng như tinh tinh, khỉ đột và đười ươi tiếp tục tham gia các nghiên cứu về ngôn ngữ. Trong số đó, khỉ đột Koko là cái tên nổi tiếng không kém. Theo các nhà nghiên cứu, Koko đã học được hơn một nghìn ký hiệu và có thể dùng chúng để bày tỏ cảm xúc, yêu cầu đồ vật, cũng như phản ứng với những sự việc diễn ra xung quanh.

Điều đáng chú ý là các loài vượn không chỉ ghi nhớ từng ký hiệu riêng lẻ. Chúng còn biết kết hợp chúng theo cách sáng tạo. Chẳng hạn, khi Washoe nhìn thấy một con thiên nga nhưng chưa biết ký hiệu dành riêng cho loài chim này, nó đã ghép hai ký hiệu "nước" và "chim" để diễn đạt. Đây không còn đơn thuần là ghi nhớ máy móc mà thể hiện khả năng suy luận và giải quyết vấn đề thông qua biểu tượng ngôn ngữ. Chính điều này đã buộc các nhà khoa học phải suy nghĩ lại về trí thông minh của động vật.

Những ý kiến phản biện

Tuy nhiên, không phải ai cũng hoàn toàn đồng tình với các kết quả này. Nhiều nhà khoa học đã đưa ra những ý kiến phản biện đáng chú ý. Mối lo ngại lớn nhất liên quan đến hiện tượng được gọi là "hiệu ứng Clever Hans" – tên của một chú ngựa từng được cho là biết làm toán, nhưng thực chất chỉ phản ứng với những tín hiệu vô thức từ người huấn luyện.

Các nhà phê bình cho rằng những con tinh tinh có thể không thật sự hiểu ngôn ngữ, mà chỉ học cách thực hiện các ký hiệu giúp chúng nhận được phần thưởng. Một số người còn cho rằng chính người huấn luyện đã vô tình gợi ý câu trả lời thông qua cử chỉ hoặc nét mặt mà bản thân họ không hề nhận ra. Điều này đã thúc đẩy nhiều nghiên cứu sau đó được thiết kế chặt chẽ hơn nhằm loại bỏ hoàn toàn những tác động ngoài ý muốn.

Khoa học đã đi đến kết luận gì?

Dù cuộc tranh luận chưa bao giờ thực sự khép lại, nhiều thập kỷ nghiên cứu đã mang đến một bức tranh rõ ràng hơn. Các loài vượn hoàn toàn có khả năng liên kết ký hiệu với đồ vật, hành động và cả những khái niệm nhất định. Chúng cũng biết kết hợp các ký hiệu theo cách gợi nhớ đến những cấu trúc ngữ pháp đơn giản.

Tuy nhiên, việc đó có thể được xem là "ngôn ngữ" đúng nghĩa như của con người hay không vẫn còn là vấn đề gây tranh cãi. Phần lớn các nhà nghiên cứu hiện nay đều cho rằng khả năng giao tiếp của các loài vượn vượt xa việc chỉ học phản xạ có điều kiện. Tuy nhiên, ngôn ngữ ký hiệu của chúng vẫn thiếu tính sáng tạo tự phát và khả năng diễn đạt vô hạn như ngôn ngữ của con người. Có thể hình dung điều này giống như một người rất thành thạo trong việc nhắn tin bằng ngoại ngữ nhờ sử dụng những mẫu câu có sẵn, nhưng vẫn chưa thể trò chuyện lưu loát một cách tự nhiên.

Ý nghĩa vượt ra ngoài phòng thí nghiệm

Những nghiên cứu này không chỉ giúp thỏa mãn trí tò mò của con người mà còn làm thay đổi sâu sắc cách chúng ta nhìn nhận trí tuệ của các loài động vật khác. Nếu loài vượn có thể hiểu biểu tượng, kết hợp chúng thành những ý nghĩa mới và thậm chí truyền lại cho thế hệ sau, thì ranh giới giữa nhận thức của con người và động vật không còn rõ ràng như trước.

Điều đó cũng góp phần thúc đẩy những cuộc thảo luận quan trọng về phúc lợi động vật. Nếu các loài linh trưởng có thể bày tỏ sự đau đớn, sở thích hay cảm xúc thông qua hình thức giao tiếp, thì trách nhiệm của con người trong cách đối xử với chúng cũng trở nên nặng nề và ý nghĩa hơn.

Vì vậy, lần tới nếu bạn vô tình bắt gặp ánh mắt của một con tinh tinh trong sở thú và có cảm giác như nó đang chăm chú quan sát mình, hãy nhớ rằng cảm giác ấy có thể không hoàn toàn vô căn cứ. Các bằng chứng khoa học cho thấy chúng thực sự sở hữu những công cụ để cố gắng giao tiếp với chúng ta. Và biết đâu, điều chúng muốn nói còn nhiều hơn chúng ta từng nghĩ.