Chào các bạn độc giả! Khi nghĩ về khỉ, mọi người thường hình dung ra những con vật năng động nhảy nhót trên cây hoặc tương tác với con người theo những cách bất ngờ.

Tuy nhiên, loài khỉ phức tạp hơn nhiều so với hình ảnh phổ biến mà chúng ta thường thấy. Những loài động vật có vú thông minh này thể hiện nhiều hành vi, cấu trúc xã hội và chiến lược sinh tồn khác nhau.

Chúng sinh sống trong nhiều môi trường đa dạng, từ rừng mưa nhiệt đới ở Nam Mỹ đến các vùng núi hiểm trở ở Bắc Phi.

Khỉ có mối liên hệ gia đình sâu sắc với con người

Khỉ thuộc bộ Linh trưởng, cùng nhóm sinh học với vượn và con người. Mối quan hệ này giải thích tại sao khỉ thể hiện nhiều hành vi dường như quen thuộc một cách đáng ngạc nhiên, chẳng hạn như sử dụng công cụ, chăm sóc các thành viên trong gia đình và giải quyết vấn đề thông qua quan sát.

Mặc dù khỉ và người không tiến hóa trực tiếp từ nhau, nhưng chúng có chung tổ tiên cổ xưa sống cách đây hàng triệu năm. Bằng chứng hóa thạch và các nghiên cứu di truyền cho thấy loài linh trưởng đã phát triển các đặc điểm như mắt hướng về phía trước, bàn tay linh hoạt và bộ não tương đối lớn vì những đặc điểm này giúp chúng sinh tồn tốt hơn trong môi trường phức tạp.

Các nhà nghiên cứu thậm chí còn quan sát thấy một số loài khỉ học hỏi lẫn nhau. Khỉ con thường bắt chước khỉ trưởng thành khi tìm kiếm thức ăn hoặc tránh nguy hiểm, tạo ra những tập quán có thể lan truyền trong toàn bộ nhóm. Khả năng truyền đạt kiến ​​thức trong xã hội này từng được cho là chỉ có ở con người.

Mọi loài khỉ đều có đuôi, ngay cả khi bạn khó có thể nhìn thấy nó

Một trong những cách dễ nhất để phân biệt khỉ với vượn là sự hiện diện của đuôi. Khỉ đột, tinh tinh, đười ươi và vượn gibbon không có đuôi, nhưng mọi loài khỉ đều có đuôi, mặc dù kích thước và chức năng của nó có thể khác nhau đáng kể.

Khỉ đuôi dài Barbary, sinh sống ở một số vùng của Maroc và một quần thể nhỏ ở Gibraltar, trông gần như không có đuôi vì đuôi của chúng chỉ là một mẩu ngắn. Ngược lại, các loài như khỉ lông len và khỉ nhện lại có đuôi dài, rất cần thiết cho cuộc sống trên tán rừng cao.

Đuôi của khỉ không chỉ đơn thuần là một chi thừa treo phía sau. Ở nhiều loài, nó đóng vai trò như một công cụ giữ thăng bằng khi nhảy qua các cành cây hoặc di chuyển nhanh trên địa hình gồ ghề. Sự thích nghi này cho phép khỉ di chuyển hiệu quả trong khi vẫn giữ được đôi tay rảnh rỗi để leo trèo hoặc mang thức ăn.

Họ khỉ vô cùng đa dạng

Các nhà khoa học hiện công nhận hơn 250 loài khỉ còn sống, khiến chúng trở thành một trong những nhóm động vật có vú đa dạng nhất trên Trái đất. Chỉ riêng kích thước của chúng đã chứng minh sự đa dạng đáng kinh ngạc này.

Khỉ đuôi sóc lùn, có nguồn gốc từ rừng nhiệt đới Amazon, là loài khỉ nhỏ nhất trên thế giới. Người lớn nặng hơn một que bơ một chút và có thể thoải mái bám vào ngón tay của một người. Ở phía đối diện là những con khỉ đầu chó lớn, loài khỉ sống trên mặt đất mạnh mẽ có thể nặng hơn 30 kg và tự vệ bằng những chiếc răng nanh ấn tượng.

Môi trường sống của chúng cũng rất đa dạng. Một số loài dành gần như toàn bộ cuộc đời trong rừng nhiệt đới, trong khi những loài khác lại phát triển mạnh ở vùng núi đá, đầm lầy ngập mặn, và thậm chí cả những thành phố nhộn nhịp. Ví dụ, khỉ Rhesus đã thích nghi thành công với các khu định cư của con người đến mức chúng có thể được tìm thấy đi lại trên đường phố và đền chùa ở nhiều vùng của châu Á. Phạm vi môi trường sống phi thường này làm nổi bật một trong những thế mạnh lớn nhất của loài khỉ: khả năng thích nghi.

Các loài khỉ trên thế giới được chia thành hai dòng dõi cổ xưa

Các nhà sinh vật học phân loại khỉ thành hai nhóm chính được gọi là khỉ tân thế giới và khỉ cựu thế giới. Sự phân biệt này dựa trên lịch sử tiến hóa chứ không chỉ dựa trên địa lý hiện đại.

Khỉ tân thế giới sống ở Trung và Nam Mỹ. Tên khoa học của chúng là khỉ mũi tẹt (Platyrrhines), thuật ngữ này dùng để chỉ chiếc mũi rộng với lỗ mũi hướng ra ngoài. Nhiều loài có khả năng thích nghi cao với cuộc sống trong các khu rừng mưa rậm rạp, nơi khả năng leo trèo nhanh nhẹn là vô cùng cần thiết.

Khỉ cựu thế giới sinh sống ở châu Phi và châu Á. Những loài khỉ thuộc phân họ Catarrhini này thường có mũi hẹp hơn với lỗ mũi hướng xuống dưới và thường dành nhiều thời gian trên mặt đất hơn so với họ hàng của chúng ở châu Mỹ.

Sự tách biệt giữa các nhóm này kéo dài hàng chục triệu năm. Các nhà khoa học tin rằng tổ tiên của loài khỉ Tân Thế giới đã đến Nam Mỹ từ châu Phi thông qua một loạt các sự kiện tự nhiên hiếm hoi, có thể liên quan đến những thảm thực vật nổi được mang qua Đại Tây Dương cổ đại khi các lục địa còn gần nhau hơn. Trải qua vô số thế hệ, sự cô lập đã hình thành nên hai nhánh tiến hóa riêng biệt của loài khỉ.

Một số loài khỉ có thể dùng đuôi như một bàn tay phụ

Có lẽ khả năng thích nghi đáng kinh ngạc nhất được tìm thấy ở một số loài khỉ là chiếc đuôi có khả năng cầm nắm. Không giống như những chiếc đuôi thông thường chủ yếu được sử dụng để giữ thăng bằng, đuôi có khả năng cầm nắm có thể nắm và giữ các vật thể.

Khỉ nhện là một trong những ví dụ điển hình nhất. Mặt dưới của chóp đuôi không có lông và có lớp da cực kỳ nhạy cảm, tạo ra một bề mặt bám chắc gần giống như lòng bàn tay. Những con khỉ này có thể treo toàn bộ trọng lượng cơ thể lên một cành cây duy nhất trong khi với lấy trái cây bằng cả hai tay.

Khả năng thích nghi này mang lại cho chúng lợi thế lớn trong tán rừng mưa nhiệt đới chật hẹp. Thay vì phải leo xuống rồi leo lên giữa các cây, chúng có thể di chuyển uyển chuyển trên các cành cây phía trên mà vẫn giữ được sự an toàn. Điều thú vị là, đuôi có khả năng bám hoàn toàn chỉ được tìm thấy ở một số loài khỉ Tân Thế giới. Khỉ Cựu Thế giới chưa bao giờ tiến hóa đặc điểm này, khiến nó trở thành một trong những điểm khác biệt rõ ràng nhất giữa hai dòng dõi.

Lần tới khi bạn nhìn thấy một con khỉ trong phim tài liệu, khu bảo tồn động vật hoang dã, hay thậm chí là trên tường đền, hãy nhớ rằng bạn đang nhìn vào một loài động vật được hình thành qua hàng triệu năm tiến hóa. Trí thông minh, cấu tạo cơ thể chuyên biệt và khả năng thích nghi đáng kinh ngạc đã cho phép chúng tồn tại trong nhiều môi trường khác nhau, từ rừng rậm Amazon đến những sườn núi đá hiểm trở.