Một du khách đang xếp hàng đổi tiền tại sân bay có thể nhận thấy một điều khá thú vị: dù điểm đến là đâu, luôn có một đồng tiền lớn xuất hiện trên bảng tỷ giá.
Ngay cả khi quốc gia sắp đến nằm rất xa nơi đồng tiền đó được phát hành, hệ thống định giá toàn cầu dường như vẫn âm thầm xoay quanh nó.
Từ quan sát nhỏ ấy xuất hiện một câu hỏi lớn hơn: vì sao đồng tiền của một quốc gia lại giữ vị trí trung tâm trong hệ thống tài chính thế giới? Câu trả lời không nằm ở một quyết định đơn lẻ mà là kết quả của một quá trình dài được hình thành bởi lịch sử, niềm tin và sự phối hợp trên phạm vi toàn cầu.
Từ giai đoạn phục hồi sau chiến tranh đến nền tảng ổn định tài chính
Sau những cuộc xung đột lớn trên thế giới trong nửa đầu thế kỷ XX, nhiều nền kinh tế bị suy yếu nghiêm trọng, trong khi một quốc gia vẫn duy trì được năng lực sản xuất và cơ sở hạ tầng tài chính tương đối ổn định. Sự chênh lệch này đã tạo nền tảng cho ảnh hưởng ngày càng lớn của quốc gia đó trong hệ thống tiền tệ toàn cầu.
Một bước ngoặt quan trọng xuất hiện với hệ thống Bretton Woods, khi nhiều nền kinh tế lớn thống nhất xây dựng khuôn khổ tài chính quốc tế dựa trên các tỷ giá cố định gắn với một đồng tiền dự trữ chủ đạo. Hệ thống này vận hành dựa trên một số đặc điểm nổi bật:
• Đồng tiền dự trữ được liên kết với vàng theo một tỷ lệ cố định tại thời điểm đó.
• Các đồng tiền khác được kết nối gián tiếp thông qua đồng tiền này.
• Nhiều tổ chức tài chính quốc tế được thành lập nhằm hỗ trợ và duy trì cấu trúc đó.
Ngay cả khi mối liên kết với vàng chấm dứt vào đầu những năm 1970, thói quen sử dụng đồng tiền này vẫn tiếp tục ăn sâu vào hoạt động tài chính toàn cầu.
Niềm tin được xây dựng từ quy mô và sự ổn định
Một đồng tiền chỉ có thể trở thành đồng tiền toàn cầu khi nhận được sự tin tưởng vào khả năng ổn định lâu dài, chứ không chỉ dựa trên chính sách. Các thị trường tài chính quy mô lớn đã được hình thành, cho phép xử lý khối lượng giao dịch khổng lồ mà không gây biến động nghiêm trọng. Nhiều yếu tố cấu trúc góp phần củng cố niềm tin này:
• Thị trường trái phiếu quy mô lớn cung cấp nơi lưu giữ vốn an toàn cho nhà đầu tư toàn cầu.
• Hệ thống pháp lý và tài chính ổn định giúp giảm thiểu rủi ro giao dịch.
• Tính thanh khoản cao giúp việc chuyển đổi và thanh toán diễn ra hiệu quả.
Đối với các doanh nghiệp quốc tế, sử dụng một đồng tiền được chấp nhận rộng rãi giúp giảm đáng kể sự phức tạp trong giao dịch. Thay vì phải đối mặt với nhiều loại rủi ro tỷ giá khác nhau, họ có thể thực hiện phần lớn hoạt động thông qua một đơn vị tham chiếu chung.
Vai trò của mạng lưới thương mại toàn cầu
Khi thương mại quốc tế ngày càng mở rộng, đặc biệt trong các lĩnh vực năng lượng, sản xuất và hàng hóa cơ bản, các hệ thống định giá dần hội tụ quanh một chuẩn chung. Xu hướng này thể hiện rõ trong nhiều tầng lớp của hoạt động kinh tế quốc tế:
• Giá của nhiều loại hàng hóa thường được niêm yết dựa trên đồng tiền chủ đạo.
• Các hợp đồng quốc tế thường được thanh toán bằng một đồng tiền dự trữ chung.
• Ngân hàng trung ương của nhiều quốc gia nắm giữ lượng lớn dự trữ bằng đồng tiền này nhằm duy trì sự ổn định thương mại.
Chính cấu trúc đó tiếp tục củng cố vị thế của đồng tiền dẫn đầu mà không cần đến sự phối hợp liên tục từ các tổ chức quốc tế.
Hiệu ứng mạng lưới trong tài chính toàn cầu
Sự thống trị của một đồng tiền còn được củng cố bởi hiệu ứng mạng lưới rất đơn giản. Càng nhiều người sử dụng, giá trị thực tiễn của nó càng tăng lên. Cơ chế tự củng cố này xuất hiện ở mọi cấp độ trong hệ thống tài chính:
• Doanh nghiệp ưu tiên sử dụng đồng tiền mà phần lớn đối tác của họ chấp nhận.
• Các ngân hàng xây dựng hệ thống thanh toán tối ưu cho đồng tiền được sử dụng phổ biến nhất.
• Nhà đầu tư có xu hướng lựa chọn các tài sản được định giá bằng đơn vị tiền tệ được công nhận rộng rãi.
Khi hệ thống đạt đến một quy mô nhất định, việc thay đổi trở nên vô cùng khó khăn. Dù tồn tại những lựa chọn thay thế, chi phí phối hợp giữa các thị trường thường lớn hơn nhiều so với lợi ích tiềm năng mà sự thay đổi mang lại.
Vì sao các lựa chọn thay thế khó thay thế vị trí hiện tại?
Nhiều đồng tiền và hệ thống tài chính khác đã phát triển mạnh mẽ trong những năm gần đây, nhưng để thay thế một đồng tiền thống trị toàn cầu cần nhiều hơn sức mạnh kinh tế đơn thuần. Điều đó đòi hỏi một hệ sinh thái tài chính sâu rộng, thanh khoản cao và được tin tưởng trên quy mô quốc tế. Có ba điều kiện quan trọng phải đồng thời được đáp ứng:
• Thị trường thay thế phải có quy mô và khả năng tiếp cận tương đương.
• Niềm tin vào hệ thống pháp lý và thể chế phải được công nhận rộng rãi.
• Các chủ thể toàn cầu phải cùng lúc phối hợp trong quá trình chuyển đổi và áp dụng.
Bởi rất khó để ba điều kiện này xuất hiện đồng thời, cấu trúc hiện tại thường tiếp tục duy trì ngay cả khi nền kinh tế thế giới không ngừng thay đổi.
Góc nhìn từ chuyên gia
Nhà sử học kinh tế và chuyên gia về hệ thống tiền tệ quốc tế Barry Eichengreen cho rằng một đồng tiền toàn cầu không đạt được vị thế của mình nhờ một quyết định chính sách duy nhất. Thay vào đó, vị thế đó được hình thành thông qua quá trình tích lũy lâu dài của niềm tin thể chế, chiều sâu thị trường và mức độ chấp nhận rộng rãi trong mạng lưới tài chính suốt nhiều thập kỷ.
Khi đồng tiền trở thành hạ tầng tài chính
Theo thời gian, đồng tiền dẫn đầu thế giới không còn đơn thuần là đồng tiền của riêng một quốc gia. Nó đã trở thành một phần của hạ tầng tài chính toàn cầu — một lớp nền tảng chung nằm bên dưới các hệ thống thương mại, đầu tư và dự trữ quốc tế. Điều đó đồng nghĩa vai trò của nó không chỉ được củng cố bởi sức mạnh kinh tế mà còn bởi quán tính của toàn bộ hệ thống đã được xây dựng trong nhiều năm. Để thay đổi cấu trúc này sẽ cần những sự điều chỉnh đồng bộ từ hàng nghìn tổ chức và hàng triệu giao dịch diễn ra mỗi ngày trên khắp thế giới. Theo nghĩa đó, một đồng tiền không chỉ đơn thuần là phương tiện thanh toán. Nó là một mạng lưới niềm tin được bồi đắp qua thời gian. Và khi một hệ thống đã ăn sâu đến mức ấy, câu hỏi thú vị không còn là vì sao nó tồn tại, mà là điều gì sẽ cần xảy ra để thế giới thực sự chuyển sang một lựa chọn khác.
