Khi nhìn vào các đợt sụp đổ của Bitcoin, người ta thường có xu hướng giải thích chúng như những sự kiện đột ngột, mang tính cảm xúc. Nhưng trên thực tế, hầu hết các đợt suy thoái lớn đều được hiểu rõ hơn là những thất bại về cấu trúc diễn ra theo từng lớp, trong đó các bộ phận khác nhau của thị trường suy yếu dần cho đến khi hệ thống sụp đổ.
Cách tiếp cận "phân tích theo từng lớp" này giúp giải thích tại sao Bitcoin đôi khi có thể giảm nhanh chóng sau những khoảng thời gian dài ổn định.
Lớp 1: Thanh khoản và cấu trúc thị trường
Nền tảng của hệ thống giá Bitcoin là thanh khoản—mức độ dễ dàng giao dịch giữa người mua và người bán mà không gây ra biến động giá lớn. Điều này bao gồm độ sâu sổ lệnh, sự tham gia của các sàn giao dịch và hoạt động của nhà tạo lập thị trường.
Khi thanh khoản mạnh, thị trường sẽ hấp thụ các giao dịch lớn một cách suôn sẻ. Khi thanh khoản yếu đi, ngay cả áp lực bán vừa phải cũng có thể tạo ra những biến động giá mạnh. Nhiều phân tích thị trường tiền điện tử nhấn mạnh rằng thanh khoản giảm thường là dấu hiệu báo trước của sự biến động cực đoan, vì sổ lệnh mỏng hơn khiến việc xác định giá trở nên không ổn định. Tóm lại, thanh khoản yếu là dấu hiệu cảnh báo cấu trúc đầu tiên về sự mong manh.
Lớp 2: Đòn bẩy và áp lực từ thị trường phái sinh
Trên thanh khoản là đòn bẩy. Thị trường phái sinh của Bitcoin cho phép các nhà giao dịch khuếch đại rủi ro bằng cách sử dụng vốn vay. Mặc dù điều này làm tăng hiệu quả trong điều kiện bình thường, nhưng nó cũng tạo ra rủi ro hệ thống.
Khi đòn bẩy trở nên quá tập trung theo một hướng, thị trường trở nên không ổn định. Một động thái nhỏ chống lại các vị thế đó sẽ kích hoạt thanh lý. Những việc đóng lệnh bắt buộc này tạo ra áp lực bán bổ sung, dẫn đến nhiều thanh lý hơn. Đây là lúc hiệu ứng dây chuyền bắt đầu, biến những điều chỉnh có kiểm soát thành sự suy giảm nhanh chóng.
Lớp 3: Định vị đám đông và sự mất cân bằng tâm lý
Lớp thứ ba là hành vi. Thị trường Bitcoin chịu ảnh hưởng rất lớn bởi tâm lý và hành vi đám đông.
Khi hầu hết các nhà giao dịch trở nên quá lạc quan, họ tích lũy các vị thế mua. Khi nỗi sợ hãi chiếm ưu thế, các vị thế bán tăng lên. Cả hai thái cực đều tạo ra “giao dịch đông đúc”, nơi quá nhiều người tham gia có cùng vị thế. Điều này rất nguy hiểm vì không có đủ người mua hoặc người bán đối lập để ổn định thị trường khi điều kiện thay đổi. Kết quả là, các thái cực về tâm lý thường trùng khớp với sự bất ổn của thị trường.
Lớp 4: Điều kiện kinh tế vĩ mô
Bitcoin cũng phản ứng mạnh mẽ với các điều kiện tài chính toàn cầu như lãi suất, chu kỳ thanh khoản và khẩu vị rủi ro.
Khi thanh khoản toàn cầu thắt chặt hoặc các điều kiện tài chính trở nên hạn chế, vốn có xu hướng rời khỏi các tài sản rủi ro. Điều này có thể làm lộ ra những điểm yếu đã có trong cấu trúc nội bộ của Bitcoin, hoạt động như một tác nhân kích hoạt chứ không phải là nguyên nhân gốc rễ của sự sụp đổ. Các điều kiện vĩ mô thường quyết định khi nào căng thẳng trở nên rõ ràng, chứ không nhất thiết là lý do tại sao nó tồn tại.
Lớp 5: Sự kiện sụp đổ dây chuyền
Khi tất cả các lớp trước đó suy yếu cùng một lúc, thị trường đạt đến điểm bùng phát. Ở giai đoạn này:
• Giá giảm kích hoạt thanh lý.
• Thanh lý làm giảm thanh khoản hơn nữa.
• Thanh khoản giảm làm tăng biến động.
• Biến động cao hơn kích hoạt thêm nhiều đợt bán tháo bắt buộc.
Vòng phản hồi này là điều biến một sự điều chỉnh bình thường thành một cú sụp đổ mạnh. Về cơ bản, hệ thống tự nuôi dưỡng sự bất ổn của chính nó.
Nhận định của chuyên gia
Michael J. Mauboussin, một nhà nghiên cứu hàng đầu về cấu trúc thị trường và hành vi nhà đầu tư, cho biết kết quả thị trường thường xuất hiện từ sự tương tác giữa cấu trúc và hành vi hơn là từ một nguyên nhân duy nhất. Điều này phù hợp với quan điểm nhiều lớp về các vụ sụp đổ của Bitcoin: các thất bại hiếm khi xảy ra riêng lẻ—chúng xuất hiện từ các hệ thống liên kết với nhau và củng cố lẫn nhau.
Sự sụp đổ của Bitcoin được hiểu rõ nhất không phải là những cú sốc riêng lẻ, mà là sự đổ vỡ cấu trúc đa tầng. Mỗi tầng – thanh khoản, đòn bẩy, tâm lý thị trường và điều kiện vĩ mô – đều tạo thêm áp lực. Khi những áp lực này kết hợp lại, hệ thống trở nên mong manh, và những tác động nhỏ có thể dẫn đến những hậu quả lớn.
Sự sụp đổ giá cả có thể nhìn thấy chỉ là giai đoạn cuối cùng. Câu chuyện thực sự là những gì xảy ra ở các tầng bên dưới rất lâu trước khi sự sụt giảm trở nên rõ ràng.
