Trồng một cây tre ở góc vườn rồi mặc kệ nó. Ba năm sau quay lại, rất có thể bụi tre ấy không còn nằm yên ở góc vườn nữa. Những măng tre mới có thể mọc lên cách đó vài mét, thậm chí xa hơn.

Cây không hề được trồng thêm, cũng không phát tán hạt giống — nó chỉ đơn giản làm đúng điều mà tre vẫn luôn làm dưới lòng đất, âm thầm và gần như không ai nhìn thấy.

Cả bụi tre thực chất là một cơ thể sống duy nhất

Mỗi thân tre trong cùng một bụi đều có bộ gen giống hệt nhau. Chúng thực chất là những “bản sao” của cây ban đầu, liên kết với nhau thông qua một mạng lưới ngầm dưới lòng đất. Điều này xảy ra vì tre sinh sản chủ yếu bằng hình thức sinh dưỡng chứ không phụ thuộc vào hạt. Tre tạo ra những thân ngầm gọi là rễ thân bò, lan rộng trong đất rồi định kỳ đẩy các chồi non mọc lên mặt đất thành những thân tre mới. Hệ thống rễ thân bò này thường nằm trong lớp đất khoảng 30 cm phía trên, dù đôi khi có thể ăn sâu hơn. Xét về mặt chức năng, cả bụi tre thực chất là một sinh vật duy nhất với hệ thống rễ và thân ngầm liên kết chặt chẽ với nhau.

Tre mọc lan và tre mọc bụi: Hai chiến lược hoàn toàn khác nhau

Không phải loại tre nào cũng lan rộng theo cùng một cách. Điểm khác biệt lớn nhất nằm ở kiểu phát triển của hệ thân ngầm.

Tre mọc bụi tạo ra các thân ngầm ngắn, nhanh chóng hướng lên trên và mọc thành thân mới ngay sát cây mẹ. Kết quả là bụi tre phát triển thành từng cụm dày, gọn gàng, lan rất chậm và khá dễ kiểm soát — mỗi năm thường chỉ mở rộng thêm vài chục centimet đến khoảng nửa mét. Ngược lại, tre mọc lan lại hoàn toàn khác. Hệ thân ngầm của chúng phát triển theo chiều ngang trên quãng đường rất dài trước khi đẩy chồi non lên khỏi mặt đất. Những thân ngầm này có thể lan xa hơn 6 mét theo bất kỳ hướng nào chỉ trong một năm. Chẳng hạn, tre vàng có thể lan rộng hơn 4 mét chỉ trong một mùa sinh trưởng. Vì toàn bộ hệ thống thân ngầm đều liên kết với nhau nên việc chặt từng thân tre riêng lẻ gần như không đem lại hiệu quả lâu dài đối với những bụi tre mọc lan.

Cách mỗi thân tre mới phát triển

Mỗi độ xuân về, tre bắt đầu mọc những thân mới. Một chồi non nhú lên khỏi mặt đất rồi phát triển cực nhanh — đôi khi cao thêm vài mét chỉ trong một ngày — trong khoảng thời gian chừng 60 ngày. Trong giai đoạn đó, nó đạt tới chiều cao và đường kính tối đa. Sau đó, quá trình phát triển gần như dừng lại hoàn toàn. Một thân tre sẽ không tiếp tục cao hơn hay to hơn sau mùa đầu tiên như cây gỗ thông thường. Nó cũng không tạo thêm vòng sinh trưởng theo năm. Thay vào đó, hệ thống thân ngầm dưới đất tiếp tục mở rộng và tích lũy năng lượng để phục vụ cho đợt mọc măng vào mùa xuân năm sau. Những thân tre mới của mỗi năm thường cao hơn và dày hơn năm trước khi cả quần thể dưới lòng đất ngày càng trưởng thành và tích trữ được nhiều tài nguyên hơn.

Hệ thống tích trữ năng lượng dưới lòng đất

Các thân ngầm không chỉ giúp tre lan rộng mà còn đóng vai trò như kho dự trữ năng lượng. Tinh bột và chất dinh dưỡng được lưu trữ trong toàn bộ mạng lưới dưới đất, tạo nguồn lực cho những đợt tăng trưởng bùng nổ vào mùa xuân. Đó cũng là lý do việc chặt phần thân tre phía trên mặt đất thường không hiệu quả trong việc kiểm soát sự phát triển của tre. Hệ thân ngầm bên dưới vẫn chứa lượng năng lượng khổng lồ và tiếp tục dồn tài nguyên để tạo ra các chồi mới. Muốn ngăn tre lan rộng thực sự, cần tác động trực tiếp đến toàn bộ hệ thống thân ngầm dưới đất.

Khi tre cuối cùng cũng ra hoa

Tre ra hoa cực kỳ hiếm, đôi khi cách nhau hàng chục năm, thậm chí hơn một thế kỷ mới xuất hiện một lần. Điều đặc biệt là khi hiện tượng này xảy ra, cả một loài tre ở nhiều khu vực địa lý khác nhau có thể đồng loạt ra hoa cùng lúc. Quá trình ra hoa tiêu tốn năng lượng đến mức nhiều bụi tre sẽ chết hoàn toàn sau đó. Hạt rơi xuống đất, nảy mầm và bắt đầu một chu kỳ sống mới từ đầu.

Đây là hiện tượng khá kỳ lạ và đến nay vẫn chưa được hiểu hết. Điều đó cũng cho thấy rằng trong phần lớn vòng đời của tre, hạt gần như không đóng vai trò đáng kể trong việc lan rộng. Chính hệ thân ngầm mới là yếu tố quyết định tất cả. Tre nhắc chúng ta rằng những gì diễn ra trên mặt đất chỉ là một nửa câu chuyện. Trong khi mọi người ngắm nhìn những thân tre mềm mại đung đưa trong gió, hoạt động thực sự lại diễn ra trong bóng tối dưới lòng đất — nơi các thân ngầm âm thầm bò xuyên qua đất, tích trữ năng lượng và chờ đợi mùa xuân tới.

Chiến lược phát triển đặc biệt ấy đã giúp tre trở thành một trong những loài thực vật bền bỉ và thành công nhất trên Trái Đất.

Hãy trồng tre với sự cân nhắc kỹ lưỡng. Nên chọn các giống tre mọc bụi cho khu vườn cần kiểm soát, còn các giống tre mọc lan chỉ phù hợp ở nơi bạn thực sự muốn chúng phát triển tự do. Bởi một khi tre đã quyết định lan rộng, việc ngăn chúng lại gần như là điều vô cùng khó khăn.