Hình ảnh một đứa trẻ ngồi yên lặng trên sàn nhà trải thảm, nói chuyện nhỏ nhẹ với một con búp bê như thể nó đang đáp lại, là một cảnh tượng quen thuộc trong nhiều gia đình.
Không có khán giả, không có màn trình diễn, và không có chỉ dẫn nào hướng dẫn cuộc tương tác. Tuy nhiên, cuộc trò chuyện vẫn tiếp tục một cách nghiêm túc, như thể vật thể đang được cầm trên tay mang một sự hiện diện vượt ra ngoài hình dạng vật lý của nó.
Những gì thoạt nhìn có vẻ đơn giản từ bên ngoài thường là một quá trình cảm xúc phức tạp, hình thành thông qua trí tưởng tượng và sự lặp lại.
Trí tưởng tượng như một cầu nối giữa vật thể và sự hiện diện
Vai trò cảm xúc của búp bê và đồ chơi bắt đầu từ trí tưởng tượng. Một vật thể tĩnh trở nên sống động thông qua sự phóng chiếu tinh thần, cho phép trẻ gán danh tính, tính cách và ý định cho một thứ không tự di chuyển.
Quá trình này thường phát triển thông qua:
- Gán tên và vai trò cho đồ vật dựa trên đặc điểm hình ảnh hoặc sở thích cá nhân.
- Tạo ra các cuộc đối thoại mô phỏng sự tương tác, ngay cả khi không có phản hồi bên ngoài.
- Xây dựng các câu chuyện liên tục kéo dài qua nhiều ngày hoặc nhiều tuần chơi.
Tại một trung tâm giáo dục mầm non nhỏ ở Portland, Oregon, các giáo viên quan sát thấy trẻ em thường tiếp tục các câu chuyện dựa trên đồ chơi sau giờ nghỉ, tiếp tục cuộc trò chuyện chính xác từ nơi chúng đã dừng lại. Sự liên tục này cho thấy các câu chuyện được tưởng tượng sâu sắc được tích hợp vào cấu trúc trí nhớ như thế nào.
Tương tác thường xuyên và sự ổn định cảm xúc
Ngoài trí tưởng tượng, sự lặp lại đóng vai trò quan trọng trong sự gắn bó về mặt cảm xúc. Khi một món đồ chơi trở thành một phần của nhịp điệu hàng ngày, nó dần dần chuyển từ vật thể thành người bạn đồng hành trong môi trường của trẻ.
Các kiểu mẫu phổ biến bao gồm:
- Mang cùng một con búp bê đi ngủ mỗi đêm như một phần của thói quen trước khi đi ngủ.
- Mang theo một món đồ chơi cụ thể trong những giai đoạn chuyển tiếp như đi du lịch hoặc môi trường xa lạ.
- Sử dụng đồ chơi trong các trò chơi ra quyết định hàng ngày hoặc các tình huống giả vờ.
Sự lặp lại này tạo ra tính dễ đoán. Sự hiện diện của một vật quen thuộc mang lại cảm giác liên tục, đặc biệt trong những tình huống mà thế giới xung quanh có thể cảm thấy khó đoán hoặc thay đổi.
Vật dụng chuyển tiếp và điều chỉnh cảm xúc
Một số đồ chơi đóng vai trò như những gì các nhà tâm lý học thường gọi là vật dụng chuyển tiếp—những vật dụng giúp thu hẹp khoảng cách cảm xúc giữa sự phụ thuộc và độc lập. Những vật dụng này thường mang lại sự thoải mái trong những khoảnh khắc chia ly hoặc không chắc chắn.
Vai trò của chúng có thể được hiểu thông qua một số chức năng:
- Cung cấp một nguồn quen thuộc nhất quán trong những trải nghiệm mới.
- Giảm căng thẳng cảm xúc trong môi trường xa lạ.
- Hỗ trợ các hành vi tự xoa dịu trong thời kỳ căng thẳng hoặc mệt mỏi.
Ví dụ, một con búp bê vải cũ kỹ được một đứa trẻ ở một thị trấn nhỏ ven biển ở Maine giữ bên mình luôn hiện diện trong những tuần đầu tiên của năm học. Giáo viên nhận thấy rằng giai đoạn điều chỉnh của đứa trẻ dường như suôn sẻ hơn khi có vật dụng này, ngay cả khi nó vẫn nằm trong ba lô trong giờ học.
Hình thành trí nhớ thông qua trải nghiệm xúc giác
Không giống như trí nhớ chỉ dựa trên hình ảnh, đồ chơi kích thích xúc giác, trọng lượng và kết cấu, giúp củng cố quá trình mã hóa trí nhớ. Sự tương tác vật lý giữa tay và vật thể trở thành một phần của cách lưu trữ trải nghiệm cảm xúc.
Quá trình này thường bao gồm:
- Việc cầm nắm lặp đi lặp lại tạo ra sự quen thuộc với kết cấu và hình dạng.
- Sự liên kết giữa các vật thể cụ thể và trạng thái cảm xúc như sự thoải mái hoặc phấn khích.
- Khả năng lưu giữ trí nhớ cảm giác lâu dài ngay cả sau khi vật thể không còn được sử dụng.
Theo thời gian, những kết nối cảm giác này cho phép đồ chơi vẫn giữ được ý nghĩa lâu sau khi hoạt động chơi kết thúc. Người lớn thường nhớ không chỉ vẻ ngoài của đồ chơi thời thơ ấu, mà còn cả cảm giác khi cầm chúng trong tay hoặc cách chúng được giữ trong những khoảnh khắc cụ thể.
Sự phát triển khả năng thể hiện xã hội và kể chuyện
Búp bê và đồ chơi cũng đóng vai trò là công cụ để khám phá cấu trúc xã hội. Thông qua trò chơi nhập vai, trẻ em thử nghiệm giao tiếp, các mối quan hệ và phản ứng cảm xúc trong một môi trường an toàn.
Điều này có thể được thấy trong các hành vi như:
- Phân công các vai trò như người chăm sóc, bạn bè hoặc người du hành cho các đồ chơi khác nhau.
- Tái hiện các tương tác quan sát được từ môi trường thực tế dưới dạng đơn giản hóa.
- Thử nghiệm với các mô hình đối thoại và phản ứng cảm xúc.
Một xưởng sản xuất đồ chơi nhỏ ở Copenhagen từng hợp tác với các nhà giáo dục, những người nhận thấy rằng trẻ em thường sử dụng búp bê để diễn tập các tình huống hàng ngày, chẳng hạn như chia sẻ, thương lượng hoặc an ủi. Những tương tác này đóng vai trò là những hình thức ban đầu của sự phát triển hiểu biết xã hội.
Sự tiếp nối cảm xúc vào ký ức
Ngay cả sau khi tuổi thơ kết thúc, dấu ấn cảm xúc của đồ chơi thường vẫn còn. Chúng trở thành biểu tượng hơn là người bạn đồng hành tích cực, đại diện cho những giai đoạn trưởng thành, an toàn hoặc trí tưởng tượng.
Sức mạnh của ký ức này không phụ thuộc vào độ phức tạp của chính đồ vật mà phụ thuộc vào sự nhất quán của tương tác theo thời gian. Một món đồ chơi đơn giản, được cầm nhiều lần trong những khoảnh khắc yên tĩnh, có thể mang nhiều ý nghĩa cảm xúc hơn những đồ vật phức tạp hơn được sử dụng trong thời gian ngắn.
Như đã được Donald Winnicott lưu ý trong lý thuyết quan hệ đối tượng, sự gắn bó sớm với “các đồ vật chuyển tiếp” như đồ chơi đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển cảm xúc, giúp trẻ em nội tâm hóa sự thoải mái và an toàn. Nghiên cứu về sự gắn bó với đồ vật cũng cho thấy rằng những mối liên kết cảm xúc ban đầu này có thể tồn tại như những ký ức mang tính biểu tượng đến tuổi trưởng thành, nơi các đồ vật quen thuộc tiếp tục gợi lên cảm giác an toàn và tiếp nối hơn là hoạt động như những người bạn đồng hành tích cực.
Có điều gì đó âm thầm bền bỉ về cách những đồ vật này lưu lại trong ký ức. Chúng không nói, và chúng không tự di chuyển, nhưng chúng vẫn hiện diện trong hồi ức bởi vì chúng đã từng là một phần của quá trình học hỏi sự hiểu biết, sự thoải mái và trí tưởng tượng. Và rất lâu sau khi chúng được đặt lên kệ hoặc cất giữ, chúng vẫn tiếp tục tồn tại trong ký ức, được định hình không phải bởi bản chất vốn có của chúng, mà bởi những gì chúng đã tạo ra.
