Hãy cùng bàn về câu hỏi lớn đứng sau những tiêu đề NFT ồn ào nhất: tác động môi trường thực sự lớn đến đâu, điều gì đã bị phóng đại, và công nghệ đã thay đổi như thế nào theo thời gian.
Có lẽ bạn từng bắt gặp những tuyên bố như “NFT đang phá hủy hành tinh” hay những con số gây sốc cho rằng chỉ một NFT cũng có thể tiêu tốn lượng điện đủ dùng cho một hộ gia đình trong nhiều tháng.
Những câu chuyện đó từng châm ngòi cho các cuộc tranh luận gay gắt — người chỉ trích cảm thấy lo ngại, còn nhiều nhà sáng tạo lại cho rằng họ đang bị quy trách nhiệm một cách thiếu công bằng. Sự thật nằm ở khoảng giữa: mối lo về môi trường từng là vấn đề có thật trong giai đoạn sử dụng cơ chế xác thực tiêu tốn nhiều năng lượng, nhưng nhiều phép tính lan truyền trên mạng lại dựa trên những giả định chưa chính xác và kể từ đó, hạ tầng công nghệ đã thay đổi đáng kể.
Phần “Hiểu lầm”: Điều gì đã bị thổi phồng?
Một trong những hiểu lầm lớn nhất xuất phát từ cách mọi người quy trách nhiệm tiêu thụ năng lượng. Trong nhiều bài đăng lan truyền, toàn bộ lượng điện mà mạng lưới sử dụng cho một khối giao dịch lại bị quy hết cho một NFT duy nhất được tạo ra trong khối đó. Cách tiếp cận cẩn trọng hơn là nhìn nhận đây như một hệ thống hạ tầng dùng chung: mạng lưới vẫn hoạt động với mức tiêu thụ năng lượng nền gần như ổn định dù có thêm hay không thêm một NFT mới. Vì vậy, vấn đề không chỉ nằm ở tổng lượng điện tiêu thụ mà còn ở cách phân bổ trách nhiệm. Nghệ sĩ kiêm nhà nghiên cứu Kyle McDonald từng so sánh mức tiêu thụ năng lượng của mạng lưới với bộ phát Wi-Fi trong gia đình: thiết bị vẫn tiêu thụ điện ở mức gần như cố định dù bạn thực hiện một hay hàng trăm hoạt động trực tuyến. Do đó, việc gán mức tiêu thụ năng lượng cụ thể cho từng NFT mang tính quy ước nhiều hơn là một phép đo kỹ thuật trực tiếp. Cách nhìn này giúp giải thích vì sao những tuyên bố kiểu “một NFT tương đương điện năng của cả một hộ gia đình” trước đây thường dựa trên những giả định thiếu vững chắc.
Phần “Thực tế”: Một vấn đề có thật nhưng đang thay đổi
Tuy vậy, cũng không công bằng nếu phủ nhận hoàn toàn các mối lo môi trường. Trong giai đoạn mạng lưới sử dụng cơ chế xác thực bằng khai thác tính toán, hệ thống bảo mật phụ thuộc vào hoạt động xử lý tiêu tốn nhiều năng lượng. Khi thị trường NFT bùng nổ, lưu lượng giao dịch tăng cao có thể kéo theo mức sử dụng mạng lớn hơn và chi phí giao dịch tăng mạnh. Vào thời điểm nhu cầu đạt đỉnh, dấu chân môi trường của toàn bộ hệ sinh thái trở thành vấn đề đáng chú ý, đặc biệt khi các phép tính đơn giản hóa biến mức tiêu thụ năng lượng toàn mạng thành “trách nhiệm” của từng sản phẩm riêng lẻ. Bài học chính xác hơn là: tranh cãi môi trường thực chất xoay quanh mô hình năng lượng của hạ tầng nền tảng, chứ không phải bản thân khái niệm vật phẩm sưu tầm kỹ thuật số.
Bước ngoặt công nghệ: Sự hợp nhất và những thay đổi tiếp theo
Vào tháng 9 năm 2022, mạng lưới Ethereum đã hoàn tất quá trình chuyển đổi quan trọng, thay thế cơ chế xác thực tiêu tốn năng lượng bằng mô hình xác thực dựa trên đặt cọc tài sản. Theo tài liệu chính thức của Ethereum, sự thay đổi này giúp giảm khoảng 99,95% mức tiêu thụ năng lượng của mạng lưới. Chỉ riêng bước chuyển đó đã làm thay đổi đáng kể toàn bộ cuộc tranh luận về tác động môi trường của NFT được xây dựng trên Ethereum. Điều này không có nghĩa chủ đề môi trường biến mất, mà thay vào đó trở nên tinh tế và đa chiều hơn. Sau khi hạ tầng thay đổi, lập luận rằng NFT “đòi hỏi hoạt động khai thác tiêu tốn điện năng” trên Ethereum không còn phù hợp như trước. Câu hỏi quan trọng hiện nay không còn là NFT có gây hại hay không, mà là: chúng được tạo ra trên chuỗi nào, quy trình vận hành ra sao và toàn bộ vòng đời hoạt động ảnh hưởng đến môi trường như thế nào.
Bài toán môi trường mới
Ngày nay, có ba yếu tố chính cần được quan tâm. Thứ nhất, lựa chọn chuỗi nền tảng đóng vai trò quan trọng. NFT được tạo trên các mạng lưới sử dụng cơ chế xác thực dựa trên đặt cọc tài sản thường tiêu tốn ít năng lượng hơn đáng kể so với các mạng lưới cũ dựa vào khai thác tính toán, dù dấu chân môi trường vẫn phụ thuộc vào nguồn năng lượng và cách vận hành hệ thống. Thứ hai, quy trình tạo NFT cũng tạo nên khác biệt. Một số nền tảng áp dụng phương thức tạo linh hoạt, trong đó NFT chỉ được ghi nhận chính thức trên chuỗi khi có người mua, giúp giảm các hoạt động xử lý không cần thiết đối với những sản phẩm không bao giờ được giao dịch. Thứ ba, cuộc thảo luận hiện nay mở rộng sang toàn bộ vòng đời kỹ thuật số: thiết bị của nhà sáng tạo, hệ thống lưu trữ dữ liệu, hạ tầng sàn giao dịch và cả mức tiêu thụ năng lượng chung của internet. Điều này tương tự cách chúng ta đánh giá tác động môi trường của dịch vụ xem trực tuyến, lưu trữ đám mây hay các nền tảng kỹ thuật số khác.
Quan điểm của bạn
Làn sóng hoảng loạn truyền thông vào năm 2021 phần lớn được thúc đẩy bởi những phép so sánh đơn giản hóa và các con số gây sốc, nhưng chính áp lực đó cũng trở thành động lực buộc ngành công nghệ phải thay đổi. Hạ tầng đã tiến hóa, và cách chúng ta thảo luận về NFT cũng cần thay đổi theo. Nếu bạn là người sưu tầm hoặc sáng tạo NFT, bạn thực sự có quyền tác động thông qua những lựa chọn có hiểu biết: ưu tiên các nền tảng tiêu thụ ít năng lượng hơn khi có thể, yêu cầu dự án giải thích rõ ràng về chuỗi nền tảng và quy trình tạo NFT bằng ngôn ngữ dễ hiểu, đồng thời nhìn nhận tính bền vững theo góc độ tổng thể của việc tiêu dùng kỹ thuật số. Điểm mấu chốt là: cuộc tranh luận môi trường xoay quanh NFT từng hỗn loạn nhưng có ý nghĩa, đóng vai trò như chất xúc tác cho sự thay đổi. Thực tế ngày nay phức tạp hơn và trong nhiều trường hợp, cũng sạch hơn rất nhiều so với những tiêu đề gây hoang mang đã khởi đầu cuộc tranh cãi.
