Trồng nấm đang trở thành một hoạt động ngày càng phổ biến đối với cả những người làm vườn tại nhà và các doanh nghiệp nhỏ.

Khác với các loại cây trồng truyền thống, nấm nói chung không cần đất hoặc ánh nắng trực tiếp, và nhiều loài nấm ăn được có thể trồng trong nhà ở những không gian nhỏ, khiến chúng trở thành một lựa chọn khả thi cho việc trồng trọt trong nhà hoặc những ngôi nhà có diện tích hạn chế.

Chọn loại nấm phù hợp

Đối với người mới bắt đầu, việc chọn đúng loại nấm có thể tạo nên sự khác biệt giữa thành công và thất bại. Nấm sò (Pleurotus spp.) thường được khuyên dùng vì tốc độ sinh trưởng nhanh, khả năng thích nghi với nhiều loại giá thể khác nhau và dễ trồng trong nhiều điều kiện. Nấm hương (Lentinula edodes), mặc dù sinh trưởng chậm hơn, nhưng được đánh giá cao nhờ hương vị umami đậm đà và có thể được trồng trên khúc gỗ cứng hoặc khối mùn cưa. Nấm nút (Agaricus bisporus) là một lựa chọn phổ biến khác, mặc dù chúng thường yêu cầu điều kiện được kiểm soát chặt chẽ hơn và giá thể được chuẩn bị kỹ lưỡng từ phân hữu cơ.

Chuẩn bị và lựa chọn giá thể

Nấm là sinh vật hoại sinh, nghĩa là chúng lấy chất dinh dưỡng bằng cách phân hủy vật chất hữu cơ. Việc lựa chọn giá thể ảnh hưởng rất lớn đến sự sinh trưởng và năng suất. Các lựa chọn phổ biến bao gồm rơm, mùn cưa gỗ cứng và một số phụ phẩm nông nghiệp như lõi ngô hoặc các chất thải thực vật tái chế khác. (Bã cà phê cũng có thể được sử dụng, nhưng chúng dễ bị nhiễm bẩn hơn nếu không được xử lý cẩn thận.) Điều quan trọng là phải loại bỏ các sinh vật cạnh tranh trước khi cấy giống, điều này có thể đạt được thông qua quá trình tiệt trùng hoặc khử trùng, tùy thuộc vào giá thể và phương pháp trồng.

Sau khi xử lý, chất nền được trộn với giống nấm – tương đương với hạt giống của nấm. Việc phân phối đúng cách rất cần thiết để đảm bảo sự phát triển đồng đều của sợi nấm. Chất nền đã được cấy giống sau đó được cho vào túi trồng, khay hoặc thùng chứa và được bảo quản trong môi trường được kiểm soát để sợi nấm có thể phát triển hoàn toàn trên vật liệu. Thời gian phát triển khác nhau tùy thuộc vào loài và chất nền, nhưng đối với nhiều thiết lập dành cho người mới bắt đầu, có thể mất khoảng 1-3 tuần, trong khi một số phương pháp khác có thể mất nhiều thời gian hơn.

Kiểm soát môi trường

Nấm rất nhạy cảm với các yếu tố môi trường, do đó nhiệt độ, độ ẩm và luồng không khí là những yếu tố quan trọng cần xem xét. Trong giai đoạn phát triển, hầu hết các loài phát triển mạnh trong điều kiện nhiệt độ ấm áp, ổn định với độ ẩm phù hợp và sự xáo trộn tối thiểu. Khi bắt đầu ra quả, nhiệt độ mát hơn một chút kết hợp với độ ẩm cao hơn sẽ thúc đẩy sự phát triển của các thể quả chắc khỏe. Độ ẩm tương đối từ khoảng 85% đến 95% thường là lý tưởng cho nhiều loài nấm được trồng phổ biến trong giai đoạn ra quả, trong khi sự thông gió nhẹ nhàng giúp ngăn ngừa sự tích tụ carbon dioxide.

Ánh sáng, mặc dù không thiết yếu cho quá trình quang hợp, nhưng ảnh hưởng đến hướng phát triển của nấm và sự hình thành thể quả bình thường ở nhiều loài nấm trồng. Ánh sáng mặt trời gián tiếp hoặc ánh sáng nhân tạo khuếch tán giúp mũ nấm phát triển đều, làm cho sản phẩm cuối cùng trông đẹp mắt hơn và dễ thu hoạch hơn. Ánh sáng không đủ có thể dẫn đến sự phát triển không đồng đều, trong khi ánh sáng mặt trời trực tiếp quá mức có thể làm khô giá thể.

Bảo trì và quản lý sâu bệnh

Ngay cả trong điều kiện lý tưởng, việc trồng nấm vẫn đòi hỏi sự cảnh giác. Việc theo dõi thường xuyên đảm bảo các điều kiện môi trường luôn nằm trong phạm vi tối ưu. Sự nhiễm bẩn từ nấm mốc hoặc vi khuẩn là một vấn đề thường gặp trong giai đoạn đầu phát triển, trong khi các loại sâu bệnh như ruồi và nhện có thể tấn công thể quả. Duy trì sự sạch sẽ trong khu vực trồng, khử trùng dụng cụ và đảm bảo khoảng cách thích hợp giữa các giá thể sẽ làm giảm nguy cơ bị nhiễm bệnh. Nếu khu vực trồng nấm có màu sắc bất thường, mùi hôi hoặc các mảng nhớt, cần phải cách ly và loại bỏ để tránh lây lan nhiễm bẩn.

Thu hoạch và chăm sóc sau thu hoạch

Thời điểm thu hoạch rất quan trọng đối với hương vị, kết cấu và chất lượng hình thức. Nấm nên được hái khi mũ nấm đã nở hoàn toàn hoặc ở giai đoạn thích hợp cho từng loài, nhưng trước khi chúng bắt đầu cong lại đột ngột hoặc phát tán bào tử quá nhiều (đặc biệt là nấm sò). Cắt nhẹ hoặc xoắn phần gốc của thân nấm có thể bảo tồn phần sợi nấm còn lại, cho phép nấm phát triển thêm trong những đợt tiếp theo.

Sau khi thu hoạch, nấm nên được bảo quản ở nơi thoáng mát, tránh ánh nắng trực tiếp và sử dụng ngay. Nấm rất dễ hỏng, và việc bảo quản quá lâu có thể ảnh hưởng đến hương vị và kết cấu. Đông lạnh hoặc sấy khô là một lựa chọn để bảo quản lâu hơn, mặc dù các phương pháp này có thể làm thay đổi nhẹ kết cấu của nấm.

Tối đa hóa thành công

Đối với người mới bắt đầu, nên bắt đầu với quy mô nhỏ. Trồng thử nghiệm trên một vài loại giá thể cho phép người trồng làm quen với các yêu cầu về môi trường, chuẩn bị giá thể và quản lý sâu bệnh trước khi mở rộng quy mô. Ghi chép chi tiết về mô hình tăng trưởng, độ ẩm và biến động nhiệt độ giúp cải thiện dần và đạt năng suất cao hơn theo thời gian. Thử nghiệm với các loại giá thể hoặc loài nấm khác nhau cũng có thể tìm ra sự kết hợp tốt nhất cho một khí hậu hoặc thiết lập trong nhà cụ thể. Sử dụng giống nấm từ nhà cung cấp uy tín cũng rất quan trọng để đảm bảo an toàn và kết quả đáng tin cậy.

Trồng nấm là sự kết hợp đầy bổ ích giữa khoa học, sự kiên nhẫn và quan sát tỉ mỉ. Từ việc lựa chọn loài nấm phù hợp và chuẩn bị giá thể giàu dinh dưỡng đến việc quản lý điều kiện môi trường và thu hoạch ở chất lượng tốt nhất, mỗi bước đều đòi hỏi sự chú ý đến từng chi tiết. Đối với những người đón nhận quá trình này, phần thưởng không chỉ là một vụ thu hoạch tươi ngon, mà còn là sự thỏa mãn khi nuôi dưỡng một sinh vật sống từ bào tử đến khi ra quả – biến một không gian nhỏ thành một hệ sinh thái thu nhỏ phát triển mạnh mẽ.