Tôi nhớ dòng sông từ những mùa hè tuổi thơ của mình như một dải lụa trong vắt, mát lạnh tràn đầy sức sống. Tháng trước, tôi đã đứng trên chính bờ sông ấy.

Nước có màu như súp đậu, và thoang thoảng mùi đất trong không khí. Một tấm biển được dựng lên cảnh báo không được bơi lội hoặc cho thú cưng uống nước.

Đây không chỉ là một dòng sông "ô nhiễm"; mà là một dòng sông đang gặp khủng hoảng sinh học, một triệu chứng của biến đổi khí hậu đang đẩy các hệ sinh thái nước ngọt đến điểm nguy hiểm. Màu xanh lục tươi tắn, ngột ngạt đó không chỉ là tảo; mà còn là lá cờ báo hiệu một thế giới đang thay đổi.

Mối liên hệ giữa khí hậu và tảo: Một cơn bão hoàn hảo

Sự phát triển quá mức của tảo, hay hiện tượng tảo nở hoa độc hại (HABs), không phải là một sự kiện ngẫu nhiên. Biến đổi khí hậu tạo ra một loạt các điều kiện hoạt động như một biểu đồ tăng trưởng cho các sinh vật này. Thứ nhất, nhiệt độ nước ấm hơn là yếu tố cơ bản. Hầu hết các loại tảo phát triển mạnh trong điều kiện ấm hơn, và các con sông của chúng ta đang nóng lên đều đặn.

Điều này kéo dài mùa sinh trưởng của chúng từ vài tháng lên gần như cả năm ở một số vùng. Thứ hai, lượng mưa dữ dội và thất thường hơn đóng vai trò kép. Các cơn bão mạnh cuốn trôi một lượng lớn chất dinh dưỡng—đặc biệt là phốt pho và nitơ từ phân bón và nước thải đô thị—từ đất liền vào hệ thống sông ngòi. Điều này giống như đổ một lượng lớn phân bón thực vật xuống nước. Thứ ba, hạn hán gia tăng và lưu lượng nước thấp hơn tạo ra thành phần cuối cùng.

Nước ấm chảy chậm tạo thành một môi trường tù đọng hoàn hảo cho tảo bám vào, sinh sôi nhanh chóng và tạo thành những lớp dày trên bề mặt, ngăn chặn ánh sáng mặt trời.

Hiệu ứng lan tỏa: Vượt xa vẻ bề ngoài khó coi

Tác động của hiện tượng tảo nở hoa không chỉ dừng lại ở vẻ ngoài mà còn làm suy yếu sức khỏe của các dòng sông. Một trong những nạn nhân trực tiếp nhất là sinh vật thủy sinh. Khi các lớp tảo trên mặt nước che khuất ánh sáng mặt trời, thực vật dưới đáy sông sẽ chết. Sau đó, khi bản thân tảo chết và phân hủy, quá trình này sẽ tiêu thụ oxy hòa tan trong nước.

Điều này có thể tạo ra những "vùng chết" rộng lớn, nơi cá và các sinh vật khác bị ngạt thở. Hơn nữa, nhiều loại vi khuẩn lam tạo ra tảo nở hoa sản sinh ra các chất độc mạnh. Những chất này có thể gây bệnh hoặc làm tổn hại động vật hoang dã, gia súc và vật nuôi uống nước, và gây kích ứng da nghiêm trọng, bệnh đường tiêu hóa hoặc tổn thương gan ở người.

Có những chi phí kinh tế và xã hội đáng kể. Hiện tượng tảo nở hoa có thể làm ngừng hoạt động các tuyến đường thủy giải trí, làm giảm giá trị bất động sản đối với các ngôi nhà ven sông và buộc các thành phố phải đầu tư mạnh vào xử lý nước tiên tiến để đảm bảo an toàn nước uống, một chi phí được chuyển sang cho cộng đồng.

Giải pháp cấp cơ sở: Quản lý dòng chảy

Trong khi động lực toàn cầu là biến đổi khí hậu, hành động hiệu quả diễn ra ở cấp lưu vực bằng cách quản lý những gì chúng ta có thể kiểm soát: tải lượng chất dinh dưỡng. Một chiến lược đã được chứng minh là tạo ra và phục hồi các vùng đệm ven sông. Đây là những dải thảm thực vật bản địa—cỏ, cây bụi và cây thân gỗ—dọc theo bờ sông.

Chúng hoạt động như một bộ lọc tự nhiên, giữ lại trầm tích và hấp thụ lượng phân bón dư thừa từ dòng chảy trước khi chúng đến nguồn nước. Một chiến thuật khác là hiện đại hóa các phương pháp canh tác nông nghiệp. Điều này bao gồm canh tác chính xác, sử dụng xét nghiệm đất và công nghệ GPS để bón phân chỉ ở nơi và khi cây trồng cần, giảm đáng kể lượng phân bón dư thừa. Việc trồng cây che phủ trong mùa trái vụ cũng giúp giữ đất và chất dinh dưỡng tại chỗ.

Đối với các khu vực đô thị, đầu tư vào cơ sở hạ tầng xanh là chìa khóa. Các vùng đất ngập nước nhân tạo, vườn mưa và vỉa hè thấm nước cho phép nước mưa thấm vào lòng đất và được lọc tự nhiên, thay vì chảy tràn trên bề mặt lát đá, thu gom chất gây ô nhiễm và đổ thẳng vào cống thoát nước mưa dẫn ra sông.

Sông ngòi từ lâu đã là tấm gương phản chiếu sức khỏe của vùng đất mà chúng chảy qua. Màu xanh lục mà chúng ta thấy ngày càng nhiều là phản ánh của một khí hậu đang chịu áp lực và các hoạt động sử dụng đất mất cân bằng. Giải pháp không đơn giản, nhưng rõ ràng: chúng ta phải làm mát hành tinh bằng cách cắt giảm lượng khí thải đồng thời phục hồi các lưu vực sông địa phương.

Điều đó bắt đầu bằng việc nhìn vượt qua lớp màng xanh trên bề mặt và hiểu câu chuyện phức tạp mà nó kể – một câu chuyện mà hành động của chúng ta trên đất liền sẽ viết nên tương lai của nguồn nước. Lần tới khi bạn nhìn thấy một dòng sông, hãy hỏi không chỉ xem nó có trong hay không, mà còn xem nó có khả năng phục hồi hay không. Tương lai của chúng ta chảy theo dòng sông đó.