Điều gì xảy ra khi bạn nhìn vào gương và nghĩ, "Đó là mình"? Hoặc khi bạn nghe một bài hát gợi lên một ký ức, một cảm xúc, hay thậm chí là một giọt nước mắt? Những khoảnh khắc này cảm thấy rất chân thực, sâu sắc và mang đậm dấu ấn cá nhân. Nhưng điều kỳ lạ là: khoa học thần kinh vẫn chưa thể giải thích được sự tồn tại của chúng.

Làm thế nào mà một bó tế bào thần kinh lại tạo ra thế giới nội tâm của bạn—ý thức, bản ngã của bạn? Bí ẩn chưa được giải đáp này nằm ở giao điểm của khoa học và triết học, và nó được gọi là vấn đề khó khăn của ý thức.

Chúng ta hiểu "ý thức" là gì?

Ở dạng cơ bản nhất, ý thức là trải nghiệm của việc nhận thức. Đó là "bản thân bạn" đằng sau những suy nghĩ, cảm xúc và giác quan của bạn. Nếu bạn đã từng được gây mê trong phẫu thuật, bạn có thể đã cảm nhận điều ngược lại: không chỉ là ngủ, mà là trống rỗng. Sau đó, bạn "tỉnh dậy" trở lại - giống như bật tắt công tắc. Sự tương phản đó chính là điều khiến ý thức trở nên bí ẩn.

Triết gia David Chalmers là một trong những nhà tư tưởng hàng đầu về chủ đề này. Ông nổi tiếng nhất với việc đưa ra cái mà ông gọi là "vấn đề khó khăn của ý thức" - thách thức trong việc giải thích tại sao và bằng cách nào trải nghiệm chủ quan (cảm giác nhận thức) phát sinh từ các quá trình vật lý của não bộ. Theo Chalmers, trong khi khoa học thần kinh có thể lập bản đồ cách não bộ xử lý thị giác, trí nhớ và lời nói, nó vẫn chưa thể giải thích tại sao những quá trình đó lại đi kèm với nhận thức bên trong hoặc cảm giác khi có ý thức là như thế nào.

Liệu nó chỉ là một chức năng của não bộ?

Nhiều nhà khoa học thần kinh tin rằng ý thức là một sản phẩm phụ của hoạt động não bộ. Theo quan điểm này:

1. Suy nghĩ và cảm xúc của bạn phát sinh từ các tế bào thần kinh hoạt động theo các mô hình phức tạp.

2. Quét não (như fMRI) có thể cho thấy các vùng "sáng lên" khi bạn suy nghĩ hoặc cảm nhận.

3. Ý thức, do đó, chỉ đơn giản là cảm giác khi có một bộ não hoạt động.

Lý thuyết này được gọi là thuyết phát sinh. Nó lập luận rằng khi đủ các bộ phận đơn giản (tế bào thần kinh) tương tác theo đúng cách, một thuộc tính mới (ý thức) sẽ xuất hiện - giống như độ ẩm từ các phân tử nước.

Nhưng có một vấn đề lớn: ngay cả hình ảnh não tiên tiến nhất cũng không giải thích được tại sao một số mô hình hoạt động lại tạo cảm giác đau đớn, một số khác lại tạo cảm giác vui sướng, và một số khác lại không tạo cảm giác gì cả. Bạn có thể quan sát được cấu trúc dây thần kinh, nhưng không thể quan sát được trải nghiệm. Đó là lý do tại sao triết gia David Chalmers nổi tiếng gọi nó là "vấn đề khó khăn".

Điều gì sẽ xảy ra nếu chúng ta đang tìm kiếm sai chỗ?

Các nhà nghiên cứu khác lập luận rằng có lẽ ý thức không chỉ là thứ mà bộ não tạo ra. Điều gì sẽ xảy ra nếu nó mang tính nền tảng hơn?

Một lý thuyết, thuyết toàn tâm luận, cho rằng ý thức là một thuộc tính cơ bản của vũ trụ—giống như khối lượng hoặc trọng lực. Theo quan điểm này, ngay cả những hạt nhỏ bé cũng có thể có một loại tiền ý thức. Bộ não không tạo ra ý thức, mà nó tổ chức ý thức. Điều đó nghe có vẻ kỳ lạ, nhưng một số nhà vật lý, như Sean Carroll và các nhà thần kinh học như Christof Koch, đang xem xét nghiêm túc những ý tưởng này—bởi vì các mô hình truyền thống chưa giải mã được.

Một lý thuyết khác, Lý thuyết Thông tin Tích hợp (IIT), cho rằng ý thức phát sinh từ cách thông tin được chia sẻ và kết nối trong một hệ thống. Một máy tính xử lý thông tin nhưng không tích hợp nó—nó không "biết" nó đang làm gì. Mặt khác, bộ não của bạn liên tục kết nối các đầu vào xuyên suốt thời gian, cảm xúc và trí nhớ. Mạng lưới tích hợp đó có thể là chìa khóa cho trải nghiệm ý thức.

Tại sao bí ẩn này lại quan trọng với bạn

Đây không chỉ là một thí nghiệm tư duy dành cho các nhà triết học ngồi trên ghế bành. Nghiên cứu về ý thức ảnh hưởng đến cuộc sống thực.

1. Đạo đức y học: Nếu một bệnh nhân đang hôn mê, làm sao chúng ta biết liệu họ có nhận thức được hay không? Họ có "ở đó" nhưng không thể phản ứng? Khoa học về ý thức định hình cách chúng ta điều trị những trường hợp như vậy—và khi nào cần ngừng hỗ trợ sự sống.

2. Trí tuệ nhân tạo: Khi AI trở nên phức tạp hơn, liệu nó có thể trở nên có ý thức? Hầu hết các chuyên gia nói là chưa—nhưng chúng ta không biết nên tìm kiếm những dấu hiệu nào, bởi vì chúng ta không hiểu ý thức là gì.

3. Sức khỏe tâm thần: Khoa học về ý thức đang giúp các nhà nghiên cứu hiểu được các tình trạng như rối loạn phân ly, trầm cảm và thậm chí cả trải nghiệm ảo giác. Chúng ta càng hiểu biết nhiều hơn về nhận thức, chúng ta càng có thể hỗ trợ tốt hơn những người đang vật lộn để hiểu thế giới nội tâm của họ.

Liệu chúng ta có bao giờ biết được câu trả lời?

Điều trớ trêu là: chúng ta thậm chí không biết câu trả lời nào sẽ được coi là lời giải. Liệu ý thức có phải là thứ mà cuối cùng chúng ta sẽ giải thích được—giống như trọng lực—hay nó nằm ngoài khả năng mô tả vật lý, giống như việc hỏi "Màu đỏ như thế nào?" từ bên trong?

Một số người tin rằng những tiến bộ trong lập bản đồ não bộ, vật lý lượng tử hoặc mô hình hóa tính toán cuối cùng sẽ cho chúng ta câu trả lời. Những người khác lại cho rằng ý thức có thể sẽ mãi mãi khó nắm bắt—một thứ mà chúng ta sống cùng nhưng không bao giờ hiểu được trọn vẹn.

Bạn đã bao giờ dừng lại để tự hỏi "bạn" thực sự là gì? Một cơ thể, một bộ não, một dòng suy nghĩ—hay một điều gì đó sâu sắc hơn? Ý thức là điều duy nhất mà tất cả chúng ta đều chắc chắn mình có, nhưng lại là điều mà khoa học vẫn chưa thể lý giải trọn vẹn.

Vậy bạn nghĩ sao: tâm trí của bạn chỉ là phản ứng hóa học của não bộ, hay "bạn" còn nhiều hơn thế nữa chứ không chỉ là các tế bào thần kinh và dữ liệu?