Sóc thường bị xem nhẹ như những sinh vật quen thuộc trong vườn nhà, nhưng ẩn sau chiếc đuôi xù là cả một thế giới phức tạp của trí tuệ, chiến lược và bản năng sinh tồn.

Những động vật có vú nhỏ bé này không chỉ là những “nghệ sĩ nhào lộn” gây phiền toái; chúng còn giữ vai trò quan trọng trong hệ sinh thái và thể hiện những hành vi không hề kém cạnh nhiều loài động vật lớn hơn.

Bậc thầy thích nghi

Sóc sinh sống trong nhiều môi trường khác nhau, từ rừng rậm rạp đến các khu dân cư đô thị, và thích nghi linh hoạt với từng bối cảnh. Sóc cây, như loài sóc xám miền Đông, phát triển mạnh ở những khu rừng nhờ làm tổ trong hốc cây rỗng hoặc xây dựng những chiếc tổ lá cầu kỳ gọi là tổ drey. Trong khi đó, sóc đất đào nên các hệ thống hang phức tạp để tránh kẻ săn mồi và tích trữ thức ăn cho mùa đông. Khả năng thích nghi đáng kinh ngạc của sóc còn thể hiện ở chế độ ăn. Dù nổi tiếng với việc tích trữ hạt và quả hạch, sóc thực chất là loài ăn tạp linh hoạt, sẵn sàng tiêu thụ trái cây, hạt giống, nấm, côn trùng và đôi khi cả trứng chim. Sự linh hoạt này giúp chúng sống sót trước những biến động theo mùa và sự mở rộng của đô thị, cho thấy một mức độ tháo vát hiếm thấy ở các loài động vật nhỏ.

Kiến trúc sư và kỹ sư của rừng

Một khía cạnh thường bị bỏ qua ở sóc là vai trò của chúng như những “kỹ sư hệ sinh thái”. Khi chôn giấu hạt và quả hạch, sóc vô tình góp phần tái sinh rừng. Không phải tất cả nguồn thức ăn được giấu đều được đào lại; những hạt bị quên này thường nảy mầm, tạo nên những cây và thảm thực vật mới. Nhiều loài cây như sồi, phong hay thông đã lan rộng phần nào nhờ thói quen tích trữ cần mẫn của sóc. Sóc lựa chọn vị trí chôn thức ăn một cách chiến lược, ưu tiên những nơi thoát nước tốt và kín đáo để giảm nguy cơ bị đánh cắp. Chúng thậm chí còn dùng mánh khóe đánh lạc hướng, giả vờ chôn thức ăn ở một chỗ trong khi thực sự giấu ở nơi khác. Những hành vi này cho thấy mức độ tinh vi về nhận thức và trí nhớ không gian, sánh ngang với một số loài linh trưởng.

Trí nhớ và trí thông minh

Sóc sở hữu trí nhớ không gian xuất sắc, cho phép chúng tìm lại những kho dự trữ nhiều tháng sau khi chôn. Nghiên cứu cho thấy chúng có thể ghi nhớ vị trí của hàng trăm hạt được giấu và điều chỉnh chiến lược thu hồi dựa trên kinh nghiệm trước đó. Chẳng hạn, nếu nhận thấy có con vật khác đang quan sát mình chôn thức ăn, sóc có thể quay lại sau đó để đào lên và giấu đi nơi khác — một hành vi được các nhà khoa học gọi là “đánh lừa chiến thuật”. Không chỉ dừng ở trí nhớ, sóc còn thể hiện khả năng giải quyết vấn đề. Sóc sống trong đô thị từng được quan sát thấy vượt qua những chướng ngại phức tạp để tiếp cận máng thức ăn cho chim, khéo léo xoay nắp hoặc điều khiển dây buộc. Một số loài còn ghi nhớ những lộ trình an toàn để tránh kẻ săn mồi, kết hợp bản năng với kinh nghiệm học hỏi để tồn tại trong môi trường luôn biến động.

Tương tác xã hội và giao tiếp

Trái với quan niệm cho rằng sóc sống đơn độc, nhiều loài thể hiện hành vi xã hội khá phức tạp. Âm thanh, chuyển động đuôi và dấu mùi được sử dụng như phương tiện giao tiếp để cảnh báo nguy hiểm, xác lập lãnh thổ hoặc báo hiệu sẵn sàng giao phối. Một cái phẩy đuôi có thể là dấu hiệu báo động, trong khi những tiếng kêu cao và ngắn dùng để cảnh báo sóc xung quanh về sự xuất hiện của kẻ săn mồi như diều hâu hay cáo. Sóc mẹ đặc biệt chăm sóc con non, dạy chúng những kỹ năng thiết yếu cho việc kiếm ăn và định hướng. Sóc con học hỏi bằng cách quan sát những cá thể trưởng thành, cho thấy vai trò quan trọng của học tập xã hội trong quá trình phát triển. Những tương tác này góp phần hình thành chiến lược sinh tồn mà phần lớn người quan sát bình thường khó nhận ra.

Chiến lược theo mùa và sinh tồn

Tùy theo mùa, sóc áp dụng những chiến lược sinh tồn khác nhau. Vào mùa thu, chúng bước vào giai đoạn thu thập và chôn giấu hạt với nhịp độ dồn dập để chuẩn bị cho sự khan hiếm của mùa đông. Sóc đất, đặc biệt ở vùng khí hậu lạnh, có thể ngủ đông một phần, làm chậm quá trình trao đổi chất và trú ẩn trong những hang được cách nhiệt tốt. Sóc cây thì không ngủ đông; chúng dựa vào kho dự trữ được chôn cẩn thận và những chiếc tổ drey kín ấm để vượt qua mùa lạnh. Ngay cả trong những mùa đông khắc nghiệt, sóc vẫn giữ được sự cảnh giác và linh hoạt, thường tranh thủ những đợt ấm ngắn ngủi để ra ngoài bổ sung nguồn thức ăn. Sự kết hợp giữa khả năng lên kế hoạch, tính linh hoạt và sức bền giúp chúng vượt qua những thử thách môi trường có thể khiến các loài kém thích nghi hơn bị khuất phục.

Người canh giữ lãnh thổ

Sóc bảo vệ lãnh thổ và nguồn thức ăn của mình một cách quyết liệt. Những cuộc chạm trán với đồng loại có thể bao gồm tiếng kêu đối đầu, rượt đuổi hoặc các màn phẩy đuôi phô trương. Điều thú vị là những tranh chấp lãnh thổ này không hẳn nhằm khẳng định vị thế, mà chủ yếu để quản lý tài nguyên, đảm bảo quyền tiếp cận các kho dự trữ quan trọng. Sự cảnh giác này góp phần bảo vệ sự sống còn của chúng và duy trì cân bằng quần thể trong hệ sinh thái.

Sóc, loài vật thường bị đánh giá thấp, thực chất là những sinh linh đáng kinh ngạc, với đời sống bí mật đan xen giữa trí thông minh, bản năng sinh tồn và vai trò sinh thái quan trọng. Lần tới khi bạn thấy một con sóc vụt qua sân nhà, hãy dừng lại quan sát — đó là một vũ điệu sinh tồn đã được mài giũa qua hàng nghìn năm tiến hóa.