Một buổi chiều hè, bạn chợt nhận ra một hàng kiến ngoằn ngoèo bò ngang qua mặt bếp.

Chúng trông nhỏ bé và mong manh, nhưng cách chúng di chuyển — trật tự, có mục đích, bền bỉ lại khiến bạn không khỏi tò mò: làm sao những sinh vật tí hon ấy có thể vận hành cả một xã hội phức tạp đến vậy? v

Câu trả lời nằm trong thế giới đầy cuốn hút của các cộng đồng côn trùng, nơi sự hợp tác, giao tiếp và chiến lược sinh tồn phát triển vượt xa những gì ta thường hình dung.

Những quy luật ẩn giấu của đàn kiến

Kiến thường được ví như những “siêu sinh vật” của tự nhiên và điều đó hoàn toàn có cơ sở. Một tổ kiến có thể bao gồm hàng nghìn, thậm chí hàng triệu cá thể, tất cả phối hợp nhịp nhàng như thể cùng chung một ý thức. Thế nhưng, không hề có thủ lĩnh ra lệnh. Thay vào đó, kiến dựa vào những tín hiệu đơn giản như mùi pheromone để điều phối các hoạt động quy mô lớn

Hãy tưởng tượng hàng trăm con kiến kết thành một cây cầu sống bắc qua khoảng trống, từng cá thể bám chặt vào nhau để đồng loại phía sau có thể đi qua. Cảnh tượng ấy trông như một pha hành động trong phim, nhưng lại là kỹ thuật quen thuộc trong đời sống của kiến. Chúng áp dụng nguyên lý tương tự để tạo bè nổi khi lũ lụt hoặc đào nên những hệ thống đường hầm phức tạp dưới lòng đất.

Bài học rút ra ở đây là: những kết quả phi thường không nhất thiết đòi hỏi chỉ dẫn phức tạp. Đôi khi, chỉ cần vài quy tắc đơn giản — theo dấu mùi, hỗ trợ đồng loại — cũng đủ để hình thành nên những hệ thống đáng kinh ngạc.

Sức mạnh cộng tác của loài ong mật

Ong nổi tiếng với mật ngọt, nhưng hệ thống xã hội của chúng cũng “ngọt ngào” không kém. Bên trong một tổ ong, hàng chục nghìn cá thể chung sống, và mỗi con đều đảm nhận một vai trò rõ ràng. Ong thợ đi tìm mật, ong gác bảo vệ tổ, ong nuôi chăm sóc ấu trùng.

Điều hấp dẫn nhất chính là “điệu nhảy lắc lư”. Khi một con ong phát hiện nguồn hoa dồi dào, nó không giữ riêng cho mình. Nó quay về tổ và thực hiện điệu nhảy theo hình số tám, trong đó các chuyển động mã hóa chính xác hướng đi và khoảng cách đến nguồn thức ăn. Những con ong khác quan sát, giải mã thông tin và bay đi đúng hướng cần thiết.

Đó là một hình thức giao tiếp chính xác đến mức có thể sánh ngang với hệ thống định vị, dù không hề có lời nói, bản đồ hay công nghệ hỗ trợ.

Mối: những kiến trúc sư thầm lặng

Trong khi kiến và ong thường được chú ý nhiều hơn, mối lại là những kiến trúc sư âm thầm của thế giới côn trùng. Một số tổ mối cao hơn sáu mét, được xây dựng từng hạt đất nhỏ bởi những sinh vật chỉ dài hơn móng tay.

Điều đáng kinh ngạc nằm ở thiết kế: các “tòa tháp” này sở hữu hệ thống thông gió tự nhiên, giúp duy trì nhiệt độ và độ ẩm ổn định bên trong. Đây là yếu tố sống còn để nuôi dưỡng các loại nấm mà mối phụ thuộc làm nguồn thức ăn. Với con người, đó chỉ là đống đất cao vút. Nhưng với mối, đó là một công trình được tính toán kỹ lưỡng như một tòa nhà chọc trời.

Chiến lược xây dựng của mối thậm chí còn truyền cảm hứng cho các kiến trúc sư hiện đại trong việc thiết kế những công trình bền vững, làm mát tự nhiên. Lần tới khi nhìn thấy một tổ mối, hãy xem đó như bản thiết kế thu nhỏ của kiến trúc xanh.

Những bài học con người có thể học từ xã hội côn trùng

Bạn có thể tự hỏi: những con kiến xếp hàng hay điệu nhảy của ong liên quan gì đến chúng ta? Thật bất ngờ, câu trả lời là rất nhiều. Các nhà nghiên cứu đã mượn cảm hứng từ hành vi của côn trùng để giải quyết những vấn đề của loài người:

1. Giao thông: Các thuật toán lấy cảm hứng từ đường đi của kiến giúp thiết kế hệ thống giao thông thông minh hơn, cũng như tối ưu hóa việc truyền dữ liệu trên mạng.

2. Robot: Công nghệ robot bầy đàn, nơi nhiều robot đơn giản phối hợp cùng nhau, được xây dựng dựa trực tiếp trên cách côn trùng tổ chức công việc mà không cần trung tâm điều khiển.

3. Phát triển bền vững: Hệ thống thông gió của tổ mối đã truyền cảm hứng cho các công trình thân thiện môi trường, giảm sự phụ thuộc vào điều hòa không khí.

Côn trùng cho thấy rằng hợp tác không nhất thiết phải phức tạp, giao tiếp không luôn cần ngôn ngữ, và những cá thể nhỏ bé vẫn có thể xây dựng nên các hệ thống khổng lồ khi cùng đồng lòng.

Lời suy ngẫm cuối cùng

Lần tới khi bạn bắt gặp một hàng kiến trong vườn hay nghe tiếng ong vo ve giữa cánh đồng, hãy dừng lại đôi chút. Đằng sau những chuyển động nhỏ bé ấy là cả một thế giới ẩn chứa tinh thần đồng đội, khả năng thích nghi và óc sáng tạo. Xã hội côn trùng tuy nhỏ về kích thước, nhưng lại mang đến những bài học lớn lao cho con người: sức mạnh nằm ở sự hợp tác, giao tiếp vượt lên trên lời nói, và ngay cả những sinh vật bé nhỏ nhất cũng có thể tạo ra tác động to lớn nhất.