Bạn đã từng dừng lại để ngắm một ụ đất cao sừng sững giữa thảo nguyên, hay tách đôi một mảng sáp tổ ong để nhìn những ô lục giác bóng bẩy bên trong chưa? Thoạt nhìn, chúng có thể chỉ giống như đống đất vô tri hoặc những “ngăn kệ” gọn gàng để cất trữ.
Nhưng sự thật là: ụ mối và tổ ong không hề được tạo nên một cách ngẫu nhiên — đó là những cấu trúc được “thiết kế” kỹ lưỡng, hé lộ việc các loài vật nhỏ bé cũng có thể trở thành những “kiến trúc sư” đáng kinh ngạc đến mức nào.
Thiên tài của những ụ mối
Những ụ mối có thể vươn cao hơn 6 mét, khiến các sinh vật tí hon xây dựng chúng trở nên nhỏ bé đến khó tin. Với người quan sát qua loa, đó chỉ là một tháp bùn đơn giản. Nhưng bên trong, nó giống như một thành phố sống. Mối tạo nên cả một mạng lưới đường hầm, khoang phòng và các “ống” thông gió, tất cả đều được sắp đặt để điều chỉnh nhiệt độ và độ ẩm.
Điều khéo léo nằm ở chỗ: khí hậu bên ngoài có thể thay đổi cực đoan — ban ngày nóng rát, ban đêm se lạnh — nhưng bên trong ụ mối, điều kiện lại ổn định đáng nể. Sự ổn định này đặc biệt quan trọng với loài mối nuôi nấm làm nguồn thức ăn chính. Chẳng khác nào có một hệ thống sưởi và làm mát trung tâm, được tạo ra hoàn toàn từ đất, nước bọt và bản năng.
Các nhà khoa học nghiên cứu ụ mối còn tìm thấy cảm hứng để ứng dụng vào kiến trúc hiện đại. Bằng cách mô phỏng cơ chế thông gió tự nhiên của những cấu trúc này, một số công trình văn phòng đã được thiết kế để tiêu tốn ít năng lượng làm mát hơn rất nhiều.
Sự hoàn hảo của tổ ong
Nếu ụ mối là những tòa “nhà chọc trời” của thế giới côn trùng, thì tổ ong lại là tuyệt tác của hình học. Ong xây tổ bằng những ô lục giác chuẩn chỉnh — không vuông, không tròn, gần như không có khoảng trống dư thừa. Vì sao lại là lục giác? Bởi đó là hình dạng sử dụng ít sáp nhất nhưng lại chứa được lượng mật nhiều nhất.
Đáng ngạc nhiên hơn, ong vẫn giữ được nhiệt độ trong tổ ổn định khoảng 35°C, bất kể thời tiết bên ngoài ra sao. Vào mùa lạnh, ong thợ tụ lại và rung cơ thể để tạo nhiệt; đến mùa nóng, chúng quạt cánh liên tục để làm mát. Cơ chế “điều hòa tập thể” này giúp ấu trùng phát triển đúng cách và giữ cho mật ong không bị hỏng.
Mỗi ô trong bánh tổ đều có nhiệm vụ rõ ràng: dự trữ mật, chứa phấn hoa, hoặc nuôi ong non. Không có gì tùy tiện, không có gì lãng phí. Đó là bài học về hiệu quả mà con người đôi khi còn khó đạt được.
Những bí mật chung của kiến trúc tự nhiên
Dù mối và ong sống trong hai thế giới rất khác nhau, “bản thiết kế” của chúng lại có nhiều điểm tương đồng đáng chú ý:
Điều hòa nhiệt độ:
Cả hai đều tạo ra hệ thống giúp ổn định khí hậu bên trong, yếu tố sống còn để tồn tại.
Tận dụng vật liệu hiệu quả:
Mối dùng đất và nước bọt, ong dùng sáp và cả hai đều tối giản sự lãng phí.
Lao động tập thể:
Không một cá thể mối hay ong nào nắm trọn bản vẽ tổng thể, nhưng khi phối hợp, chúng dựng nên những cấu trúc phức tạp đến kinh ngạc.
Công trình của chúng chứng minh rằng kết quả lớn không nhất thiết phải đến từ “bộ não lớn”, mà có thể được tạo nên từ vô số đóng góp nhỏ, được liên kết bởi những quy tắc đơn giản và sự phối hợp nhịp nhàng.
Bài học cho thiết kế của con người
So sánh công trình của côn trùng với nhà cửa của con người nghe có vẻ lạ, nhưng thực tế lại có rất nhiều điều để học hỏi:
Tính bền vững:
Những thiết kế lấy cảm hứng từ ụ mối có thể giảm tiêu thụ năng lượng, mở ra hướng đi xanh hơn cho đô thị.
Hiệu suất sử dụng không gian:
Bánh tổ ong cho thấy chỉ một chút hình học hợp lý cũng có thể tối ưu diện tích và giảm lãng phí.
Sức mạnh cộng tác:
Mối và ong nhắc ta rằng làm việc cùng nhau có thể tạo ra thành quả vượt xa nỗ lực của từng cá nhân.
Thực tế, không ít ý tưởng đột phá của con người từ các tòa nhà tiết kiệm năng lượng đến vật liệu nhẹ mà bền — đều học trực tiếp từ những “kiến trúc sư” nhỏ bé này.
Lời ngẫm cuối
Lần tới, khi bạn nhìn thấy một ụ đất nhô lên giữa đồng hay thưởng thức mật ong từ bánh tổ, hãy nghĩ đến những người thợ tí hon đứng sau đó. Những thứ họ tạo ra không chỉ là nơi trú ẩn; đó còn là minh chứng cho sức bền, sự hợp tác và óc khéo léo.
Mối và ong có thể không “biết” rằng mình là kiến trúc sư, nhưng công trình của chúng vang lên mạnh mẽ hơn mọi bản vẽ. Chúng nhắc ta rằng thiên nhiên thường giải quyết vấn đề theo cách tinh tế và bền vững hơn ta tưởng. Và có lẽ thử thách thật sự của con người là biết quan sát, học hỏi, rồi mang những bài học ấy vào chính các thiết kế của mình.
