Bạn đã bao giờ xem một buổi biểu diễn ballet và tự hỏi nghệ thuật này bắt nguồn từ đâu chưa?

Với những vòng xoay uyển chuyển, những cú bật cao đầy thanh thoát và các chuyển động mềm mại như mơ, ballet thường mang đến cảm giác như đến từ một thế giới khác.

Thế nhưng, dù ngày nay được xem là một trong những loại hình nghệ thuật tinh tế và trang nhã nhất, ballet lại có khởi nguồn khá giản dị và hành trình hình thành của nó chứa đựng không ít kịch tính, hấp dẫn và đổi mới. Ballet ra đời trong các cung điện hoàng gia của nước Ý và Pháp thời Phục hưng. Hãy cùng khám phá cách mà loại hình nghệ thuật tuyệt đẹp này xuất hiện và phát triển thành ballet như chúng ta biết ngày nay.

Nguồn gốc hoàng gia của ballet

Để hiểu về sự ra đời của ballet, cần quay ngược thời gian về thế kỷ XV — khi thuật ngữ “ballet” lần đầu tiên được sử dụng. Nguồn gốc của ballet gắn liền với thời kỳ Phục hưng Ý, giai đoạn nghệ thuật, văn hóa và khoa học nở rộ khắp châu Âu. Trong thời kỳ này, giới quý tộc Ý thường tổ chức những buổi trình diễn múa cầu kỳ trong các dịp lễ hội cung đình. Những buổi biểu diễn này mang tính xã hội nhiều hơn là chuyên nghiệp, kết hợp giữa múa, âm nhạc, thơ ca và sân khấu để tạo nên những màn trình diễn xa hoa.

Một trong những hình thức ballet sớm nhất là “Ballet Hài kịch của Hoàng hậu”, được biểu diễn tại Pháp vào năm 1581 theo yêu cầu của Hoàng hậu Catherine de’ Medici. Buổi diễn này kết hợp múa với các câu chuyện thần thoại và được xem là cột mốc quan trọng trong lịch sử ballet — lần đầu tiên ballet có cấu trúc kể chuyện rõ ràng, đồng thời đặt nền móng cho khái niệm biên đạo múa, tức hệ thống sắp xếp các động tác múa một cách có tổ chức.

Ballet như một nghệ thuật cung đình

Chương tiếp theo đầy quan trọng của ballet diễn ra tại triều đình Pháp. Dưới triều đại vua Louis XIV, ballet dần chuyển mình từ thú vui của giới quý tộc thành một loại hình biểu diễn chuyên nghiệp. Nhà vua vốn là một vũ công say mê đã thành lập Học viện Múa Hoàng gia vào năm 1661, góp phần chuẩn hóa và hệ thống hóa kỹ thuật ballet. Niềm đam mê của ông lớn đến mức chính ông cũng thường xuyên biểu diễn trên sân khấu, nổi tiếng với vai thần mặt trời Apollo trong các vở ballet được gọi là “Ballet của Vua Mặt Trời”.

Sự bảo trợ của hoàng gia đóng vai trò then chốt trong việc định hình ballet như một loại hình nghệ thuật thực thụ. Việc đào tạo bài bản và chuẩn hóa các động tác múa đã trở thành nền tảng của ballet cổ điển. Tính sân khấu, kỷ luật và nghệ thuật hòa quyện trong giai đoạn này, khiến ballet không còn chỉ là trò tiêu khiển cung đình mà được công nhận như một nghệ thuật biểu diễn nghiêm túc.

1. Sự phát triển kỹ thuật: Các buổi biểu diễn tại triều đình Louis XIV đặt nền móng cho những chuyển động chính xác, giàu kỹ thuật — đặc trưng của ballet ngày nay. Một trong những bước tiến quan trọng là kỹ thuật đứng mũi chân, nơi vũ công giữ thăng bằng trên đầu ngón chân.

2. Chuẩn hóa động tác múa: Với sự ra đời của học viện, các bậc thầy múa Pháp như Pierre Beauchamp đã hệ thống hóa vị trí tay và chân. Những tư thế cơ bản này vẫn được giảng dạy tại các trường ballet trên toàn thế giới cho đến ngày nay.

Sự phát triển của ballet trong thế kỷ XVIII và XIX

Sau khi được định hình tại Pháp, ballet lan rộng khắp châu Âu và quay trở lại Ý cũng như nhiều quốc gia khác. Trong thế kỷ XVIII, ballet dần trở nên chuyên nghiệp và mang tính sân khấu rõ nét hơn. Các vở ballet trở nên ngắn gọn, tập trung hơn vào cốt truyện và nhân vật. Kể chuyện thông qua chuyển động trở thành trọng tâm, thay vì chỉ phô diễn kỹ thuật múa.

Ballet rời khỏi cung điện và bước lên các nhà hát công cộng, đánh dấu sự ra đời của ballet như một loại hình nghệ thuật dành cho đông đảo khán giả. Những biên đạo nổi tiếng, như Jean-Georges Noverre, đã góp phần cải tiến ballet bằng cách thúc đẩy “ballet hành động”, nơi vũ đạo gắn chặt với câu chuyện. Trọng tâm chuyển từ kỹ thuật thuần túy sang biểu đạt cảm xúc, mang đến chiều sâu nghệ thuật lớn hơn.

Đến thế kỷ XIX, ballet lãng mạn ra đời, nhấn mạnh các chủ đề huyền ảo và siêu nhiên. Các nữ vũ công thường vào vai những sinh vật thần thoại như tiên nữ hay linh hồn. Váy tutu ngắn và giày mũi cứng trở thành biểu tượng của thời kỳ này. Những ballerina như Marie Taglioni đã đưa ballet lên đỉnh cao, thể hiện trọn vẹn sự kết hợp giữa kỹ thuật xuất sắc và cảm xúc tinh tế.

Sự mở rộng và đổi mới của ballet

Bước sang thế kỷ XX, ballet tiếp tục phát triển và đa dạng hóa. Những biên đạo huyền thoại như George Balanchine đã phá vỡ ranh giới của ballet cổ điển, kết hợp nó với tư duy hiện đại và trừu tượng.

1. Đóng góp của Balanchine: Được xem là cha đẻ của ballet Mỹ, Balanchine đã tái định nghĩa nghệ thuật này với phong cách nhấn mạnh tốc độ, sức mạnh và hình thức trừu tượng. Ảnh hưởng của ông vẫn còn rất lớn trong ballet hiện đại ngày nay.

2. Ballet và văn hóa đại chúng: Nửa sau thế kỷ XX chứng kiến ballet hòa nhập sâu hơn vào đời sống đương đại. Những nghệ sĩ như Martha Graham và Merce Cunningham mang đến các phong cách thử nghiệm, phá vỡ cấu trúc cứng nhắc của ballet cổ điển, mở đường cho múa đương đại.

Ballet ngày nay: Một nghệ thuật toàn cầu

Ngày nay, ballet được biểu diễn và ngưỡng mộ trên khắp thế giới. Đây là loại hình nghệ thuật toàn cầu, hiện diện trong các đoàn múa danh tiếng và không ngừng mở rộng phạm vi ảnh hưởng ra ngoài nhà hát truyền thống, thông qua sự kết hợp với âm nhạc hiện đại, nghệ sĩ đương đại và cả điện ảnh.

Ballet cũng đóng vai trò quan trọng trong giáo dục nghệ thuật, với những học viện danh giá đào tạo thế hệ vũ công kế tiếp. Dù vẫn là biểu tượng của kỷ luật, sự duyên dáng và khả năng biểu đạt, ballet không ngừng đổi mới khi các biên đạo mang đến những góc nhìn mới, mở rộng giới hạn của nghệ thuật này.

Di sản bền bỉ của ballet

Dù khởi nguồn từ những cung điện xa hoa của nước Ý và Pháp thời Phục hưng, hành trình của ballet từ thú vui hoàng gia đến nghệ thuật biểu diễn toàn cầu là minh chứng cho sức sống bền bỉ và khả năng thích nghi của nó. Ngày nay, ballet không phải là di sản quá khứ khô cứng mà là một loại hình nghệ thuật sống động, kết nối con người vượt qua biên giới văn hóa, thế hệ và trường phái nghệ thuật.

Dù bạn đang thưởng thức một vở ballet cổ điển hay một phiên bản hiện đại, vẻ đẹp của ballet nằm ở khả năng kết hợp lịch sử, cảm xúc và chuyển động thành một tổng thể vượt thời gian. Đó là sự tôn vinh tiềm năng của cơ thể con người trong việc kể chuyện, khơi gợi cảm xúc và chinh phục khán giả qua từng chuyển động uyển chuyển.