Tôi đã từng bị kẹt xe vào một ngày nọ, xung quanh là cả một biển kim loại và kính phản chiếu ánh nắng.
Bất chợt, một ý nghĩ kỳ lạ xuất hiện trong đầu tôi: mỗi chiếc xe đang chen chúc ngoài kia đều có một đời sống bí mật, một câu chuyện thầm lặng về lượng khí thải của nó – câu chuyện bắt đầu từ rất lâu trước khi bánh xe đầu tiên lăn trên mặt đường.
Chúng ta thường ám ảnh với mức tiêu thụ nhiên liệu, nhưng đó chỉ là một chương nhỏ. Tiểu sử đầy đủ về “dấu chân carbon” của một chiếc xe là cả một thiên sử thi kéo dài, và đã đến lúc chúng ta cần đọc trọn vẹn câu chuyện ấy.
Sự Ra Đời Của Một Cỗ Máy: Dấu Chân Carbon Từ Nhà Máy
Hãy thử hình dung khối lượng công sức khổng lồ cần để tạo ra một vật thể phức tạp như ô tô. Giai đoạn sản xuất ban đầu này, thường được gọi là “carbon tích hợp”, chính là lúc tác động khí hậu của chiếc xe được hình thành. Đó là một nỗ lực mang tính toàn cầu, bắt đầu từ việc khai thác nguyên liệu thô ở nhiều châu lục, vận chuyển chúng đến các nhà máy tinh luyện, rồi cuối cùng lắp ráp tại những khu tổ hợp công nghiệp khổng lồ. Chỉ riêng việc sản xuất một chiếc sedan cỡ trung đã có thể tạo ra vài tấn khí carbon dioxide trước cả khi nó có chủ nhân. Đây chính là “khoản nợ carbon” của chiếc xe – cái giá môi trường phải trả ngay từ đầu.
Hành trình ấy bắt đầu từ khâu khai thác vật liệu. Việc đào quặng sắt, nhôm và đồng là quá trình nặng nhọc, tiêu tốn rất nhiều năng lượng. Chẳng hạn, sản xuất nhôm cho thân xe và vành bánh đòi hỏi lượng điện khổng lồ, thường vẫn phụ thuộc vào các nhà máy nhiệt điện than. Bên cạnh đó là thế giới phức tạp của nhựa – được tạo ra từ nhiên liệu hóa thạch – và kính cho cửa sổ, vốn phải nung chảy trong các lò nhiệt độ cực cao. Với xe điện, bộ pin là trung tâm của dấu chân carbon ban đầu. Việc khai thác lithium, cobalt và nickel, cùng với quy trình sản xuất pin tinh vi và tiêu tốn năng lượng, có thể chiếm phần lớn lượng phát thải trong giai đoạn đầu vòng đời xe.
Khai thác và tinh luyện nguyên liệu thô
Bao gồm việc đào quặng và xử lý chúng thành kim loại, vật liệu có thể sử dụng.
Chuỗi cung ứng linh kiện toàn cầu
Bao trùm quá trình sản xuất và vận chuyển phụ tùng từ các nhà máy chuyên biệt trên khắp thế giới.
Mức tiêu thụ năng lượng của nhà máy lắp ráp
Liên quan đến điện và nhiệt cho hàn robot, sơn phủ và hoàn thiện xe.
Một Đời Trên Đường: Những Thập Kỷ Vận Hành
Đây là chương mà ai cũng quen thuộc, nhưng thường chưa hiểu hết chiều sâu của nó. Với xe chạy xăng hoặc dầu diesel, không chỉ có khí thải từ ống xả. Đó là toàn bộ phát thải “từ giếng dầu đến bánh xe”, bao gồm năng lượng cần để thăm dò, khai thác, tinh luyện và vận chuyển nhiên liệu đến trạm xăng. Phần phát thải gián tiếp này có thể làm tăng thêm khoảng 20–30% so với lượng khí thải trực tiếp của xe. Phong cách lái xe của mỗi người cũng góp phần quan trọng vào câu chuyện này. Tăng tốc gấp, phanh mạnh liên tục làm mức tiêu thụ nhiên liệu tăng vọt, trong khi chạy tốc độ cao tạo ra lực cản không khí lớn hơn nhiều.
Bảo dưỡng xe là một “tác giả” thầm lặng khác của chương này. Lọc gió bẩn cản trở luồng không khí vào động cơ, khiến quá trình đốt cháy kém hiệu quả. Lốp non hơi làm tăng lực cản lăn, buộc động cơ phải đốt nhiều nhiên liệu hơn để giữ tốc độ. Ngay cả trọng lượng cũng có tác động: chỉ cần thêm khoảng 45 kg hành lý trong cốp xe cũng có thể làm giảm mức tiết kiệm nhiên liệu. Với xe điện, khí thải không đến từ ống xả mà từ các nhà máy điện tạo ra năng lượng sạc pin. Việc sạc xe qua đêm ở khu vực dùng khí tự nhiên hay, tệ hơn, than đá, sẽ tạo ra một câu chuyện carbon rất khác so với việc sạc bằng điện mặt trời.
Quá trình đốt nhiên liệu và sản xuất thượng nguồn
Bao gồm cả khí thải trực tiếp và năng lượng dùng để tạo ra nhiên liệu.
Hành vi và thói quen lái xe
Như chạy quá tốc độ, tăng tốc đột ngột hay để xe nổ máy không tải gây lãng phí nhiên liệu.
Bảo dưỡng định kỳ và tải trọng xe
Như áp suất lốp, tình trạng động cơ và khối lượng chở theo đều ảnh hưởng đến hiệu suất.
Hồi Kết: Nghỉ Hưu Và Tái Sinh
Khi động cơ của chiếc xe quay vòng lần cuối, tác động môi trường của nó không hề biến mất. Giai đoạn cuối vòng đời là một bước ngoặt quan trọng, quyết định liệu các vật liệu sẽ trở thành rác thải chôn lấp hay nguồn tài nguyên cho tương lai. Tái chế ô tô hiện đại là một quy trình thu hồi tinh vi, nhằm khép kín vòng tuần hoàn và đưa vật liệu quay trở lại chu trình sản xuất. Nhờ đó, nhu cầu khai thác nguyên liệu mới giảm đáng kể, tiết kiệm lượng năng lượng khổng lồ vốn cần cho việc đào và tinh luyện quặng.
Hành trình tái sinh bắt đầu bằng khâu khử ô nhiễm. Các chuyên gia cẩn thận xả toàn bộ chất lỏng nguy hại như dầu động cơ, dầu hộp số, dầu phanh và nước làm mát. Những chất này được xử lý an toàn hoặc tái sử dụng. Môi chất lạnh của hệ thống điều hòa được thu hồi, pin được tháo rời. Tiếp theo, xe được kiểm tra để tìm các bộ phận còn giá trị và có thể tái sử dụng. Những chi tiết như máy phát điện, mô-tơ đề, cửa xe hay màn hình giải trí có thể được tân trang và bán lại, kéo dài vòng đời của chúng và giảm nhu cầu sản xuất mới. Cuối cùng, phần khung vỏ còn lại được ép phẳng và đưa vào máy nghiền công suất lớn, xé nhỏ thành nhiều mảnh. Các mảnh này sau đó được phân loại bằng nam châm và luồng khí thành kim loại sắt, kim loại màu và phần còn lại, trong đó kim loại sẽ được đưa về lò luyện để tái chế thành sản phẩm mới.
Tháo bỏ chất lỏng và khử ô nhiễm an toàn
là bước đầu tiên và bắt buộc để xử lý vật liệu nguy hại đúng cách.
Thu hồi và bán lại linh kiện
giúp các bộ phận còn sử dụng tốt có “cuộc đời thứ hai”, đồng thời giảm rác thải.
Nghiền và thu hồi vật liệu
biến thân xe thành nguồn nguyên liệu thô đã được phân loại cho tái chế.
Vì vậy, lần tới khi bạn nhìn thấy một chiếc xe – dù là đang lăn bánh khỏi xe vận chuyển hay bị kéo về bãi phế liệu – bạn sẽ không chỉ thấy một cỗ máy. Bạn sẽ thấy cả một câu chuyện: một hành trình dài và phức tạp của năng lượng, vật liệu và những lựa chọn của con người. Khi hiểu được toàn bộ vòng đời ấy, mỗi chúng ta có thể trở thành “tác giả” tốt hơn cho chương tiếp theo, thúc đẩy hiệu quả cao hơn, quyết định thông minh hơn và một hành trình sạch hơn từ sàn nhà máy đến lời chia tay cuối cùng.
