Hãy tưởng tượng bạn đang bước giữa một cánh đồng lúa mì vào mùa hè, cây cối cao lớn, vàng óng và sẵn sàng cho vụ thu hoạch. Giờ hãy hình dung cũng cánh đồng ấy, nhưng cây thì còi cọc, lá úa vàng, đất đai nứt nẻ.
Đó chính là thực tế mà nhiều nông dân đang phải đối mặt ngày nay. Biến đổi khí hậu không còn là mối đe dọa xa vời của tương lai — nó đã và đang tác động trực tiếp đến những loại cây trồng nuôi sống con người.
Từ các đợt nắng nóng kéo dài đến lượng mưa thất thường, biến đổi khí hậu đang tái định hình nền nông nghiệp theo những cách sâu sắc.
Biến đổi khí hậu ảnh hưởng đến năng suất cây trồng ra sao
Cốt lõi của vấn đề nằm ở một thực tế đơn giản: cây trồng phụ thuộc vào thời tiết ổn định và có thể dự đoán. Nông dân lên kế hoạch gieo trồng và thu hoạch dựa trên quy luật mùa vụ, nhưng những quy luật ấy đang thay đổi. Khi nhiệt độ toàn cầu tăng, cây trồng phải đối mặt với các điều kiện mà chúng chưa kịp thích nghi, như nắng nóng cực đoan hoặc mưa lớn kéo dài.
1. Nhiệt độ gia tăng: Những cây trồng như lúa mì, ngô hay lúa nước đều có ngưỡng nhiệt độ lý tưởng để sinh trưởng. Khi nhiệt độ vượt quá mức này, cây bắt đầu chịu “căng thẳng nhiệt”. Đặc biệt, các đợt nắng nóng có thể làm hỏng phấn hoa trong giai đoạn ra hoa, khiến cây khó kết hạt. Chẳng hạn, một đợt nóng xảy ra đúng thời kỳ trổ bông của lúa mì có thể làm giảm năng suất tới 40%.
2. Lượng mưa thay đổi: Một số khu vực phải đối mặt với hạn hán nghiêm trọng hơn, trong khi nơi khác lại hứng chịu mưa quá nhiều. Khi mưa trở nên thất thường, cây trồng có thể thiếu nước vào giai đoạn sinh trưởng quan trọng hoặc bị ngập úng do những trận mưa đột ngột. Cả hai kịch bản đều kìm hãm sự phát triển và làm giảm sản lượng.
3. Mùa sinh trưởng kéo dài: Thoạt nghe, mùa sinh trưởng dài hơn có vẻ là lợi thế, nhưng thực tế nó có thể phá vỡ cân bằng sinh thái. Thời gian ấm kéo dài làm gia tăng sâu bệnh, dịch hại và cỏ dại, tất cả đều cạnh tranh tài nguyên với cây trồng. Ngoài ra, một số cây nhạy cảm với độ dài ngày đêm, nên nếu nhiệt độ tăng sớm, chúng có thể không kịp trưởng thành.
Tác động đến từng loại cây trồng cụ thể
Mỗi loại cây phản ứng khác nhau trước biến đổi khí hậu, tùy vào khả năng chịu nhiệt, chịu nước và chống sâu bệnh.
1. Lúa mì: Lúa mì đặc biệt nhạy cảm với nhiệt độ, nhất là trong giai đoạn ra hoa và hình thành hạt. Nhiệt độ tăng cao gây ra hiện tượng “sốc nhiệt”, làm hạt phát triển kém. Ở một số vùng, nông dân đã ghi nhận năng suất lúa mì giảm tới 25% trong những mùa hè nóng hơn bình thường.
2. Ngô: Ngô cũng rất dễ bị tổn thương bởi nhiệt, nhất là khi trổ cờ. Nhiệt độ lý tưởng cho ngô dao động trong khoảng 15–35°C. Khi vượt ngưỡng này, lượng phấn hoa giảm, dẫn đến ít hạt hơn và năng suất thấp.
3. Lúa nước:*Lúa đặc biệt nhạy cảm với cả nhiệt độ lẫn mực nước. Nhiệt độ cao có thể cản trở quá trình ra hoa, trong khi mưa thất thường gây ngập úng hoặc hạn hán — cả hai đều gây hại cho ruộng lúa. Tại Đông Nam Á, khu vực sản xuất lúa lớn nhất thế giới, biến đổi khí hậu đã ảnh hưởng rõ rệt đến nguồn nước tưới, làm giảm sản lượng.
4. Cà phê: Dù không phải là cây lương thực thiết yếu như lúa hay lúa mì, cà phê vẫn là nông sản quan trọng và rất nhạy cảm với khí hậu. Cây cà phê cần biên độ nhiệt độ ổn định, và nhiệt độ tăng đã tạo điều kiện cho sâu hại như mọt đục quả cà phê lan rộng. Sự thay đổi thời tiết khiến một số vùng chứng kiến sản lượng cà phê sụt giảm, kéo theo giá cả tăng cao.
Nông dân đang thích ứng như thế nào
Dù biến đổi khí hậu đặt ra nhiều thách thức, nông dân không đứng yên. Nhiều người đang chủ động điều chỉnh kỹ thuật canh tác, lựa chọn giống cây và phương thức quản lý để thích nghi.
1. Giống cây chịu hạn: Một trong những chiến lược hiệu quả nhất là trồng các giống cây chịu hạn. Ví dụ, các giống ngô lai chịu hạn đã được phát triển để vượt qua những giai đoạn thiếu nước, giúp duy trì năng suất ngay cả trong mùa khô.
2. Cải tiến hệ thống tưới: Ở những nơi mưa thất thường, nông dân chuyển sang các phương pháp tưới tiết kiệm nước hơn. Hệ thống tưới nhỏ giọt đưa nước trực tiếp đến rễ cây, vừa tiết kiệm vừa đảm bảo cây nhận đủ nước. Với những vùng hạn hán nặng, đây có thể là giải pháp sống còn.
3. Nông nghiệp thích ứng với khí hậu: Cách tiếp cận này bao gồm các kỹ thuật vừa nâng cao năng suất vừa giúp thích nghi với biến đổi khí hậu, như bảo tồn đất, luân canh cây trồng và nông lâm kết hợp. Những biện pháp này làm giảm mức độ tổn thương trước thời tiết cực đoan.
4. Chuyển đổi cơ cấu cây trồng: Ở một số nơi, nông dân lựa chọn trồng các loại cây phù hợp hơn với điều kiện khí hậu mới. Chẳng hạn, tại một số vùng Địa Trung Hải, lúa mì truyền thống đang được thay thế dần bằng các loại cây chịu nhiệt tốt hơn như ô liu và nho.
Bức tranh lớn hơn: An ninh lương thực toàn cầu
Tác động của biến đổi khí hậu đối với cây trồng không chỉ dừng lại ở từng nông trại, mà còn ảnh hưởng đến an ninh lương thực toàn cầu. Khi sản lượng giảm ở một số khu vực, giá thực phẩm tăng, khiến người dân ở các quốc gia thu nhập thấp khó tiếp cận nguồn dinh dưỡng đầy đủ. Biến đổi khí hậu cũng làm trầm trọng thêm tình trạng lãng phí thực phẩm do mùa vụ thiếu ổn định và chuỗi cung ứng bị gián đoạn.
1. Giá thực phẩm tăng: Khi mùa màng thất bát vì thời tiết khắc nghiệt, nguồn cung giảm và giá cả leo thang. Điều này có thể khiến những lương thực thiết yếu trở nên khó mua đối với nhiều gia đình, đặc biệt là các hộ thu nhập thấp. Ví dụ, đợt hạn hán năm 2012 tại Hoa Kỳ đã đẩy giá ngô và đậu nành tăng mạnh, ảnh hưởng đến giá thực phẩm trên toàn thế giới.
2. Chênh lệch giữa các khu vực: Trong khi một số vùng có thể thích ứng nhờ công nghệ mới, nhiều quốc gia đang phát triển lại thiếu nguồn lực để làm điều tương tự. Hệ quả là những cộng đồng nghèo nhất phải gánh chịu nặng nề nhất tình trạng mất mùa và thiếu an ninh lương thực.
Chúng ta có thể làm gì để hỗ trợ?
Giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu lên nông nghiệp đòi hỏi nỗ lực chung của toàn xã hội. Dưới đây là một số hành động thiết thực:
1. Ủng hộ canh tác bền vững: Thúc đẩy các phương pháp nông nghiệp giảm phát thải khí nhà kính giúp làm chậm biến đổi khí hậu và bảo vệ năng suất cây trồng trong tương lai. Việc ủng hộ nông dân địa phương và mô hình canh tác bền vững cũng góp phần tăng khả năng chống chịu trước biến đổi khí hậu.
2. Đầu tư vào đổi mới nông nghiệp: Tài trợ cho nghiên cứu về giống cây chịu khí hậu khắc nghiệt và kỹ thuật canh tác tiên tiến sẽ giúp nông dân thích nghi tốt hơn, từ việc phát triển giống chịu hạn đến cải tiến hệ thống tưới tiêu.
3. Giảm dấu chân carbon cá nhân: Biến đổi khí hậu chỉ có thể chậm lại nếu mỗi người đều góp phần. Tiết kiệm năng lượng, giảm sử dụng phương tiện cá nhân và ủng hộ công nghệ xanh đều giúp giảm tốc độ nóng lên toàn cầu, tạo điều kiện thuận lợi hơn cho sản xuất nông nghiệp.
Kết luận: Con đường phía trước
Những tác động của biến đổi khí hậu đối với nông nghiệp là không thể phủ nhận, nhưng tin tích cực là chúng ta có đủ công cụ và kiến thức để thích ứng. Nông dân đang nỗ lực không ngừng để điều chỉnh trước khí hậu thay đổi, và với sự hỗ trợ cùng đổi mới phù hợp, chúng ta có thể đảm bảo nguồn lương thực vẫn dồi dào. Với vai trò người tiêu dùng, mỗi lựa chọn ủng hộ canh tác bền vững đều mang lại lợi ích cho cả hành tinh lẫn hệ thống thực phẩm. Tương lai của nông nghiệp nằm trong tay chúng ta.
