Chào các bạn! Các bạn đã bao giờ chiêm ngưỡng một chiếc cốc, bình hoa hay chiếc bát gốm có bề mặt bóng đẹp, màu sắc cuốn hút và tự hỏi điều gì đã tạo nên vẻ ngoài hoàn hảo ấy chưa? “Phép màu” đó chính là quá trình tráng men.
Tráng men không chỉ đơn thuần là bước trang trí cuối cùng mà còn đóng vai trò bảo vệ sản phẩm gốm, tăng độ bền và mở ra không gian sáng tạo vô hạn cho nghệ sĩ thông qua màu sắc, kết cấu và độ hoàn thiện bề mặt.
Hãy cùng khám phá thế giới đầy hấp dẫn của các kỹ thuật tráng men gốm, cách chúng hoạt động và những mẹo giúp đạt kết quả tốt nhất.
Men gốm là gì?
Men gốm về bản chất là một lớp phủ có tính chất giống thủy tinh, được phủ lên bề mặt sản phẩm gốm trước khi nung. Lớp men này giúp bịt kín cấu trúc xốp của đất sét, khiến sản phẩm không thấm nước, an toàn khi sử dụng với thực phẩm và trở nên bắt mắt hơn. Ngoài công năng, men gốm còn quyết định màu sắc, độ bóng và đôi khi cả cảm giác bề mặt. Thành phần của men thường gồm silica để tạo kính, chất trợ chảy giúp hạ nhiệt độ nóng chảy và alumina để tăng độ ổn định. Các chất tạo màu, thường là oxit kim loại, mang lại dải màu phong phú từ xanh lam, xanh lục rực rỡ đến nâu, đỏ trầm ấm.
Các kỹ thuật tráng men phổ biến
1. Nhúng men
Đây là kỹ thuật đơn giản và được sử dụng rộng rãi nhất. Sản phẩm gốm được nhúng trực tiếp vào thùng men lỏng để phủ đều bề mặt. Phương pháp này rất phù hợp để tạo lớp men mịn, đồng đều cho cốc, đĩa và bình hoa. Nhúng men nhanh và dễ thực hiện, đặc biệt phù hợp với người mới bắt đầu, nhưng cần kiểm soát cẩn thận để tránh men chảy giọt hoặc quá dày ở một số điểm.
2. Quét men
Quét men mang lại khả năng kiểm soát chi tiết và tính sáng tạo cao hơn. Nghệ sĩ dùng cọ để phủ từng lớp men, từ đó tạo hoa văn, họa tiết hoặc hiệu ứng chuyển màu. Kỹ thuật này lý tưởng cho các bề mặt phức tạp hoặc khi muốn kết hợp nhiều màu sắc. Bí quyết nằm ở việc sử dụng nét cọ mềm, đều tay và phủ nhiều lớp mỏng để tránh vệt cọ hoặc vón cục.
3. Rót men
Rót men là kỹ thuật để men chảy tự nhiên trên bề mặt gốm, tạo ra các hoa văn hữu cơ, ngẫu hứng. Phương pháp này rất phù hợp với các sản phẩm lớn như bát sâu hoặc bình rót. Nghệ sĩ có thể kết hợp nhiều màu men để tạo hiệu ứng loang hoặc xếp lớp, khiến mỗi sản phẩm trở nên độc nhất.
4. Phun men
Phun men sử dụng dụng cụ phun hoặc súng phun khí để phủ men đều lên bề mặt. Kỹ thuật này lý tưởng để tạo lớp men mịn, hiệu ứng chuyển sắc hoặc ombre, đặc biệt với những sản phẩm lớn hoặc có hình dáng phức tạp. Phun men đòi hỏi luyện tập để kiểm soát áp lực và độ phủ ổn định.
5. Chống men bằng sáp
Đây là kỹ thuật kết hợp giữa sáng tạo và che phủ. Nghệ sĩ phủ sáp lên những vùng muốn giữ nguyên màu đất trước khi nhúng hoặc quét men. Khi nung, sáp sẽ cháy hết, để lộ bề mặt đất sét ban đầu với các họa tiết tinh tế. Phương pháp này rất phù hợp để tạo điểm nhấn trang trí và sự tương phản rõ nét.
Các loại men đặc biệt
Một số loại men mang lại hiệu ứng vượt xa màu sắc cơ bản:
Men bóng
– Bề mặt sáng, phản chiếu ánh sáng.
Men mờ
– Bề mặt dịu, không bóng.
Men ngọc
– Men trong mờ làm nổi bật kết cấu bề mặt.
Men Shino
– Gam màu đất với biến đổi tinh tế.
Men hạt hoặc men lốm đốm
– Tạo hiệu ứng thị giác với các đốm màu hoặc bề mặt giàu kết cấu.
Mẹo để tráng men thành công
Thử nghiệm trước
– Men có thể thay đổi đáng kể sau khi nung, vì vậy cần thử trên mẫu nhỏ.
Làm sạch bề mặt
– Loại bỏ bụi và dầu để tránh khuyết tật khi nung.
Phủ men hợp lý
– Nhiều lớp mỏng thường cho kết quả đẹp và ổn định hơn một lớp dày.
Chú ý nhiệt độ nung
– Men nung thấp và men nung cao cho màu sắc, kết cấu khác nhau.
Mạnh dạn sáng tạo
– Kết hợp kỹ thuật và màu sắc có thể tạo ra những tác phẩm độc bản.
Lời kết
Tráng men gốm là nơi giao thoa giữa công năng và nghệ thuật. Dù bạn là người làm gốm nghiệp dư hay đang theo đuổi con đường nghệ thuật gốm chuyên nghiệp, việc hiểu rõ các kỹ thuật tráng men sẽ mở ra vô vàn khả năng sáng tạo để tạo nên những sản phẩm vừa bền đẹp vừa mang dấu ấn cá nhân. Từ những chiếc cốc men bóng mịn đến các bình hoa giàu kết cấu nghệ thuật, lớp men phù hợp có thể biến một hình khối đất sét giản đơn thành tác phẩm hoàn chỉnh.
Vì vậy, lần tới khi bạn ngắm nhìn một món đồ gốm, hãy nhớ rằng: đó không chỉ là đất sét, mà là kết quả của kỹ thuật tỉ mỉ, sự thử nghiệm sáng tạo và “phép màu” của men gốm.
