Năm đầu đời của trẻ là giai đoạn ghi nhận những bước tiến vượt bậc về khả năng vận động. Từ nằm ngửa đến biết ngồi, bò và cuối cùng là đứng dậy, mỗi giai đoạn đều đánh dấu một thành tựu quan trọng.
Hành trình phát triển kỹ năng vận động và kiểm soát cơ bắp diễn ra một cách tự nhiên, được hình thành qua trải nghiệm hằng ngày và quá trình khám phá liên tục của trẻ.
Với những ai muốn hiểu rõ cách trẻ nhỏ phát triển khả năng vận động, bài viết này mang đến một cái nhìn thân thiện và dễ hiểu về những giai đoạn tiêu biểu trong mười hai tháng đầu đời.
Kiểm Soát Cơ Bản và Phối Hợp Vận Động
Phát triển ban đầu: Từ đầu xuống chân
Trong hai tháng đầu, sự kiểm soát cơ bắp của trẻ phát triển theo một quy luật đặc trưng: bắt đầu từ phần trên rồi lan dần xuống dưới, từ trung tâm cơ thể tỏa ra các bộ phận bên ngoài. Trước hết, trẻ học cách điều khiển đầu và cổ. Sau đó, khả năng kiểm soát mới mở rộng đến thân mình, tiếp theo là cánh tay và cuối cùng là đôi chân.
Tiến triển của vận động tinh
Sau khi kiểm soát được các chuyển động lớn, trẻ dần cải thiện sự phối hợp từ cánh tay xuống đến bàn tay. Quá trình này kéo dài trong nhiều tháng, đôi khi đến tận một năm, khi trẻ bắt đầu điều khiển được những chuyển động tinh tế ở các ngón tay.
Khám Phá Vận Động: Lăn và Ngồi
Bắt đầu lăn vào khoảng ba tháng tuổi
Tầm ba tháng, trẻ khám phá một cách di chuyển mới: lăn người. Từ tư thế nằm ngửa, trẻ đẩy chân, duỗi thân rồi xoay mình để nằm sấp. Đây là cột mốc đáng chú ý vì nó cho phép trẻ chủ động quan sát thế giới xung quanh từ nhiều góc độ khác nhau.
Học ngồi từ năm đến sáu tháng tuổi
Việc chuyển từ nằm ngửa sang ngồi đòi hỏi sức mạnh, khả năng giữ thăng bằng và sự kiên trì. Lúc đầu, trẻ khó duy trì sự ổn định và thường ngã sang hai bên. Theo thời gian, khi cơ bắp và sự phối hợp vận động tiến bộ, trẻ có thể ngồi lâu hơn. Nhiều bé chống hai tay phía trước để giữ thăng bằng – tư thế trông giống như chiếc “dù bật”.
Sử dụng chân để giữ thăng bằng
Tư thế chân khi ngồi rất đa dạng: có bé co chân sát người, có bé lại dang rộng để dễ giữ vững. Những cách này giúp trẻ ổn định tư thế tốt hơn. Khi khoảng bảy đến tám tháng, đa số trẻ có thể ngồi vững và bắt đầu dùng tay khám phá đồ vật khi đang ngồi.
Bắt Đầu Di Chuyển
Nhiều cách khám phá khác nhau (7 – 9 tháng)
Ở giai đoạn này, trẻ tìm ra những cách di chuyển riêng biệt. Có bé trườn trong tư thế ngồi, có bé bò bằng tay và đầu gối, và cũng có trẻ ngồi rồi kéo người di chuyển với một chân luôn co lại. Đây là thời điểm cha mẹ cần chú ý an toàn trong nhà: cất đồ nặng hoặc nguy hiểm khỏi tầm với, che góc bàn sắc nhọn và làm môi trường thân thiện cho trẻ khám phá.
Sự khác biệt trong hứng thú vận động
Không phải trẻ nào cũng muốn di chuyển ngay. Một số bé thích ngồi quan sát, chú ý đến âm thanh hoặc đồ chơi. Điều này hoàn toàn bình thường, vì mỗi trẻ đều có nhịp độ phát triển riêng và bị ảnh hưởng bởi tính cách cũng như sở thích cá nhân. Một số trẻ thậm chí bỏ qua giai đoạn bò, chuyển thẳng sang đứng và bước những bước đầu đời trước tuổi một.
Nâng Cao Khả Năng Di Chuyển: Bò và Đứng
Bò thuần thục khoảng chín tháng
Phần lớn trẻ bắt đầu bò hiệu quả hơn khi gần chín tháng tuổi. Lúc này, trẻ biết phối hợp tay và chân đối bên (tay phải – chân trái và ngược lại). Trẻ dần học cách phân bổ trọng lượng lên tay và đầu gối để tự mình tiến về phía trước.
Di chuyển lùi trước khi tiến
Không ít trẻ ban đầu bò lùi vì sức mạnh tay phát triển sớm hơn chân. Dần dần, khi lực chân tăng, trẻ sẽ đẩy người về phía trước dễ dàng hơn. Các kiểu bò khá phong phú: có bé nhấc mông cao, có bé bò nghiêng, hoặc tự tạo cho mình một phong cách độc đáo.
Học cách di chuyển an toàn
Việc thành thạo khả năng vận động đòi hỏi nhiều lần thử và sai. Mỗi trải nghiệm giúp trẻ hiểu rõ hơn cách điều khiển cơ thể, tăng sự linh hoạt và tự tin khi tự mình di chuyển.
Những Bước Đầu Tiên Đứng và Đi
Hứng thú với việc đứng (10 – 12 tháng)
Từ mười đến mười hai tháng, nhiều trẻ bắt đầu tò mò về việc đứng thẳng. Trẻ bám vào nội thất hoặc chân người lớn để kéo cơ thể lên. Điều này đòi hỏi sức mạnh lớn của cơ bắp, khả năng giữ thăng bằng và sự phối hợp toàn thân.
Khó khăn khi ngồi xuống lại
Ngồi xuống từ tư thế đứng lại khó bất ngờ. Trẻ phải điều chỉnh trọng tâm cơ thể thật khéo léo để không ngã. Ngã là chuyện phổ biến trong giai đoạn này, và đôi khi trẻ ngả ra sau như một cách “thả mình” an toàn.
Tìm kiếm sự giúp đỡ khi cần
Một số trẻ cẩn trọng hơn, thích bám chặt vào điểm tựa và gọi người lớn hỗ trợ. Với thời gian và luyện tập, trẻ dần tự tin hơn, biết đứng lên và ngồi xuống mà không cần quá nhiều trợ giúp.
Đứng độc lập
Khoảng tháng thứ mười một hoặc mười hai, nhiều trẻ đã có thể đứng vững trong vài giây mà không cần điểm tựa. Đây là bước tiến quan trọng mở đường cho những bước đi đầu tiên.
Các chuyên gia phát triển nhi khoa cho rằng trẻ thường có một quy luật phát triển vận động tương đối dự đoán được trong năm đầu: bắt đầu từ việc kiểm soát đầu và cổ, rồi dần lan xuống cơ thể và ra ngoài – từ thân đến tay và cuối cùng là chân. Đây được gọi là quá trình phát triển từ đầu xuống chân và từ trung tâm ra ngoại biên.
Tổng Kết và Suy Ngẫm
Sự tiến bộ về vận động trong năm đầu đời là một hành trình khám phá đầy kỳ diệu. Các chuyên gia nhấn mạnh rằng mỗi trẻ có lịch trình phát triển riêng, phụ thuộc vào môi trường sống và khí chất bẩm sinh. Từ việc kiểm soát đầu, lăn, ngồi, bò cho đến đứng dậy, mỗi cột mốc đều đặt nền tảng cho những kỹ năng vận động và nhận thức phức tạp hơn trong tương lai. Không gian an toàn và sự khích lệ nhẹ nhàng từ người chăm sóc đóng vai trò quan trọng trong quá trình này. Khi trẻ khám phá khả năng của mình, những kỹ năng vận động ấy trở thành nền móng cho sự phát triển toàn diện lâu dài. Hiểu được các mô hình phát triển phổ biến giúp người lớn nhận ra khi nào cần hỗ trợ thêm và trân trọng những thay đổi đáng kinh ngạc trong năm đầu tiên của trẻ.
