Hàng tỷ năm trước, bề mặt Trái Đất từng là một biển dung nham đỏ rực.
Khi lớp magma sôi sục này dần nguội đi, nó tạo thành những lớp vỏ đá, trong đó các khoáng chất có mật độ lớn chìm xuống sâu hơn vào bên trong hành tinh, còn các khoáng chất nhẹ hơn trồi lên bề mặt.
Nhà địa vật lý Catherine Rychert cho biết: “Đó chính là cách các mảng kiến tạo hình thành trên bề mặt Trái Đất.” Các mảng này va chạm, tách rời và trượt ngang qua nhau, tạo nên các thung lũng tách giãn và những dãy núi, đồng thời gây ra núi lửa và động đất.
Vậy có bao nhiêu mảng như vậy trên bề mặt Trái Đất? Câu trả lời thay đổi tùy theo cách phân loại, dao động từ khoảng hơn chục đến gần 100 mảng.
Theo hiểu biết khoa học hiện nay, Trái Đất gồm khoảng bảy mảng kiến tạo lớn. Những mảng này có diện tích rộng lớn, từ vài trăm đến hàng nghìn kilômét. Bảy mảng chính bao gồm: mảng Thái Bình Dương, mảng Bắc Mỹ, mảng Á – Âu, mảng Phi, mảng Nam Cực, mảng Ấn – Úc và mảng Nam Mỹ.
Bên cạnh các mảng lớn, còn có nhiều mảng nhỏ hơn, gọi là mảng phụ hoặc vi mảng. Các mảng này thường xuất hiện tại những khu vực nơi các mảng lớn tương tác với nhau. Các mảng phụ như mảng Ả Rập, mảng Caribe hay mảng Biển Philippines đóng vai trò quan trọng trong việc định hình từng khu vực cụ thể, vì chúng gây ra các hoạt động địa chất cục bộ.
Mặc dù sự tồn tại của bảy mảng lớn được thừa nhận rộng rãi, số lượng vi mảng vẫn khó xác định hơn do kích thước nhỏ và tác động địa chất ít nổi bật. Một số nhà khoa học ước tính có thể có hàng chục vi mảng, trong khi những người khác cho rằng con số này có thể vượt quá một trăm. Việc xác định và phân loại các mảng nhỏ này phụ thuộc vào kích thước, ranh giới rõ rệt và chuyển động đo được của chúng.
Cần lưu ý rằng các mảng kiến tạo không phải là những thực thể cố định; chúng luôn chuyển động và tương tác theo nhiều cách khác nhau. Chúng gặp nhau tại ranh giới theo ba dạng chính: ranh giới hội tụ, nơi các mảng va chạm; ranh giới phân kỳ, nơi các mảng tách nhau; và ranh giới biến dạng, nơi các mảng trượt ngang qua nhau.
Chính sự chuyển động và tương tác này thúc đẩy các quá trình địa chất trên Trái Đất, như hình thành núi, tạo ra các vực thẳm đại dương, hay gây ra động đất và núi lửa. Ví dụ, khi hai mảng va chạm ở ranh giới hội tụ, một mảng có thể bị hút chìm xuống dưới mảng kia, tạo nên các cung núi lửa. Tương tự, khi các mảng tách ra tại ranh giới phân kỳ, magma sẽ trồi lên bề mặt, hình thành lớp vỏ mới và gây ra hiện tượng mở rộng đáy biển.
