Bạn biết cảm giác bắt đầu một ngày mới bằng tách cà phê nóng hổi, hay lén thưởng một miếng sô cô la khi cần chút năng lượng chứ?
Hãy tưởng tượng nếu những niềm vui nhỏ bé ấy bỗng trở thành xa xỉ phẩm hiếm hoi và đắt đỏ. Nghe có vẻ như chuyện trong phim khoa học viễn tưởng, nhưng biến đổi khí hậu đang âm thầm khiến điều đó trở thành hiện thực từng ngày.
Tại sao cây cà phê đang gặp nguy hiểm
Cây cà phê phát triển tốt nhất trong khí hậu mát mẻ, ổn định, thường ở vùng cao có lượng mưa đều đặn. Thế nhưng, nhiệt độ toàn cầu tăng lên đang khiến “vùng khí hậu vàng” cho cà phê ngày càng thu hẹp. Theo các nghiên cứu gần đây, đến giữa thế kỷ này, gần một nửa diện tích hiện nay phù hợp cho cây cà phê sẽ trở nên không còn thích hợp. Nông dân ở các vùng trồng cà phê truyền thống đã nhận thấy hạt cà phê chín nhanh hơn, làm giảm chất lượng hương vị đáng kể. Không chỉ có nhiệt độ. Mưa cực đoan, xen kẽ thời kỳ khô hạn kéo dài, khiến cây chịu căng thẳng và dễ bị sâu bệnh tấn công hơn. Một ví dụ nổi tiếng là “bệnh gỉ sắt lá cà phê” (coffee leaf rust) — loại nấm phát triển mạnh trong môi trường ấm và ẩm, đã tàn phá hàng loạt đồn điền cà phê ở châu Mỹ Latinh. Các mô hình khí hậu cho thấy căn bệnh này có thể lan rộng hơn nữa khi Trái Đất tiếp tục ấm lên.
Ngoài ra, mùa vụ thất thường cũng đang gây rối loạn nghiêm trọng. Ở nhiều nơi, thời điểm ra hoa của cây cà phê trở nên khó đoán, khiến lịch thu hoạch bị đảo lộn. Khi mùa màng không còn ổn định, nông dân không thể dự tính sản lượng hoặc thu nhập như trước đây. Cà phê không chỉ là một loại cây trồng mà nó là nguồn sống của hàng triệu người, và thời tiết thất thường đang khiến hệ thống đó lung lay.
Ca cao đối mặt với tương lai “đắng”
Ca cao, nguyên liệu chính để làm sô cô la, cũng mong manh không kém. Cây ca cao phát triển tốt trong rừng ẩm vùng xích đạo, nơi nhiệt độ ổn định và lượng mưa cao. Nhưng khi lượng mưa thay đổi và mùa khô kéo dài, cây ca cao bắt đầu kiệt sức. Các nghiên cứu cho thấy rằng đến năm 2050, vùng trồng ca cao trọng điểm ở Tây Phi — nơi sản xuất hơn 70% ca cao trên thế giới — có thể chứng kiến năng suất sụt giảm nghiêm trọng. Khi cây bị stress do khô hạn, quả ca cao nhỏ hơn, và hạt bên trong mất dần vị đậm đà vốn có. Điều này không chỉ khiến lượng hạt giảm, mà chất lượng sô cô la cũng kém đi rõ rệt.
Với người tiêu dùng, điều đó đồng nghĩa với việc giá sô cô la sẽ tăng cao hơn và ít lựa chọn hơn trên kệ siêu thị. Ảnh hưởng này còn lan rộng đến các hộ nông dân nhỏ — những người phụ thuộc hoàn toàn vào ca cao để kiếm sống. Khi sản lượng sụt giảm, thu nhập giảm theo, đẩy các cộng đồng nông nghiệp vào cảnh khó khăn kinh tế. Nhiều thanh niên nông thôn đã bắt đầu rời bỏ nghề trồng ca cao, vì họ cho rằng ngành này không còn bền vững, khiến tương lai của ca cao toàn cầu trở nên mờ mịt.
Nông dân chưa bỏ cuộc
Nhưng tin tốt là người trồng cà phê và ca cao đang phản công. Họ đang sáng tạo và thích ứng, thử nghiệm nhiều cách để vượt qua biến đổi khí hậu.
1. Di chuyển lên vùng cao –
Trồng cà phê ở cao độ lớn hơn, nơi khí hậu vẫn đủ mát để hạt phát triển chậm, giữ được vị đậm và hương thơm đặc trưng.
2. Trồng xen cây bóng mát –
Kết hợp cà phê hoặc ca cao với các cây cao che bóng, giúp ổn định nhiệt độ, giữ ẩm cho đất và giảm thiệt hại do bão gió.
3. Giống cây lai tạo mới –
Nghiên cứu và trồng các giống lai kháng bệnh, chịu nhiệt tốt hơn, có năng suất cao hơn tới 60% so với giống truyền thống.
4. Hệ thống tưới tiêu thông minh –
Xây dựng mạng lưới tưới tiết kiệm nước để đối phó với lượng mưa thất thường và hạn hán kéo dài.
5. Chứng nhận nông nghiệp bền vững –
Tham gia chương trình canh tác thân thiện với khí hậu, giúp nông dân nhận được giá cao hơn khi bán sản phẩm “xanh” và có chứng nhận.
Những biện pháp này không thể giải quyết tất cả vấn đề, nhưng chúng giúp nông dân có thêm thời gian và công cụ để thích nghi, thay vì phải từ bỏ đất đai và cây trồng. Đáng mừng là, nhiều giải pháp còn góp phần phục hồi đa dạng sinh học, cải thiện đất và giữ nước, giúp nông nghiệp bền vững hơn về lâu dài.
Điều đó có ý nghĩa gì với chúng ta?
Với những người yêu cà phê và sô cô la, ảnh hưởng có thể đầu tiên là về giá cả. Giá đã tăng đáng kể do thiếu hụt nguồn cung vì thời tiết khắc nghiệt. Không chỉ vậy, những hương vị độc đáo như cà phê Ethiopia thanh nhẹ hay sô cô la đậm đà của Tây Phi có thể biến mất nếu các vùng trồng không kịp thích nghi. Tuy nhiên, mỗi tách cà phê và thanh sô cô la vẫn mang trong mình một câu chuyện của nghị lực và hy vọng. Người nông dân, các nhà khoa học, chính phủ, và các công ty cà phê, sô cô la lớn đang hợp tác để phát triển giải pháp bền vững. Và chúng ta – những người tiêu dùng – cũng có vai trò quan trọng.
Bằng cách chọn mua sản phẩm thương mại công bằng (Fair Trade) hoặc thân thiện với môi trường, chúng ta đang giúp các nông dân giữ vững sinh kế. Thậm chí, những lựa chọn nhỏ như mua thương hiệu đầu tư vào trồng rừng hoặc đào tạo nông dân cũng gửi đi thông điệp rằng: tính bền vững thực sự quan trọng. Cuối cùng, biến đổi khí hậu không phải là câu chuyện xa vời — nó đang len lỏi vào căn bếp, thói quen và cả những niềm vui giản dị nhất của chúng ta. Lần tới khi bạn nhấp ngụm cà phê buổi sáng hay mở một miếng sô cô la ngọt ngào, hãy dành một giây để trân trọng hương vị ấy. Và có lẽ, nghĩ về những người nông dân đang ngày đêm chiến đấu để giữ lại những hương vị thân quen đó cho tương lai.
