Bạn đã bao giờ nhìn Sao Mộc qua kính viễn vọng và thấy một vòng xoáy đỏ khổng lồ bao trùm bán cầu nam của nó chưa? Đó chính là đốm đỏ lớn, một cơn bão lớn đến mức có thể nuốt chửng cả Trái Đất mà vẫn còn chỗ trống.
Trong hơn 350 năm, cơn bão dữ dội này đã tồn tại trên hành tinh lớn nhất hệ mặt trời của chúng ta, nhưng những quan sát gần đây cho thấy nó đang co lại với tốc độ đáng kinh ngạc. Hôm nay, chúng ta sẽ cùng tìm hiểu câu chuyện cuộc đời của gã khổng lồ vũ trụ này.
Sao Mộc: Kẻ khổng lồ của hệ Mặt Trời
Sao Mộc là một hành tinh độc nhất vô nhị. Thể tích của nó gấp 1.300 lần Trái Đất, và khối lượng cũng gấp 318 lần. Nếu đặt Trái Đất ngang hàng với Sao Mộc trên quy mô vũ trụ, nó sẽ gần như chẳng đáng kể. Nhưng chỉ riêng kích thước thôi thì chưa đủ để lột tả hết vẻ đẹp kỳ vĩ của Sao Mộc. Bề mặt của nó là một bức tranh mây cuộn xoáy và những cơn bão, và không nơi nào ấn tượng hơn đốm đỏ lớn.
Đặc điểm mang tính biểu tượng này là một xoáy nghịch khổng lồ màu đỏ, đã làm say mê các nhà thiên văn học và những người quan sát bầu trời. Với đường kính khoảng 13.000 km, nó khiến hành tinh của chúng ta trở nên nhỏ bé và khiến Trái Đất trông thật nhỏ bé khi so sánh.
Cơn bão thách thức thời gian
Trên Trái Đất, ngay cả những cơn bão mạnh nhất cũng hiếm khi kéo dài quá một tuần. Tuy nhiên, đốm đỏ lớn đã tồn tại qua nhiều thế kỷ. Được ghi nhận lần đầu tiên vào năm 1665 bằng kính viễn vọng đời đầu, nó đã liên tục được quan sát, và các nhà nghiên cứu có thể theo dõi lịch sử của nó bằng cách so sánh kích thước, màu sắc và vị trí của nó qua hàng trăm năm. Mặc dù vẫn tồn tại bất biến, cơn bão này không tránh khỏi sự thay đổi.
Các quan sát từ kính viễn vọng không gian Hubble cho thấy đường kính đông-tây của nó đã thu hẹp từ khoảng 16.000 km vào năm 2014 xuống còn khoảng 13.000 km hiện nay—giảm khoảng 30%. Đồng thời, tốc độ gió cực đại đã giảm từ 1.548 km/h xuống còn khoảng 1.368 km/h.
Quá trình lão hóa chậm của một quái thú vũ trụ
Sự co lại này không diễn ra đột ngột—mà là một quá trình lão hóa chậm nhưng đều đặn. Trở lại thế kỷ 19, vết đỏ lớn trải dài gần 40.000 km, khoảng một phần ba chu vi Trái Đất. Giờ đây, nó chỉ rộng hơn 13.000 km. Qua nhiều thập kỷ, tốc độ co lại đã tăng tốc. Nhưng tại sao "vua bão" này lại co lại? Câu trả lời nằm ở hệ thống khí quyển phức tạp của Sao Mộc.
Cơn bão tồn tại được là nhờ nó liên tục hấp thụ năng lượng từ các luồng phản lực tốc độ cao xung quanh trong bầu khí quyển của hành tinh. Hãy tưởng tượng nó như một động cơ khổng lồ được cung cấp năng lượng bởi các dòng chảy xoáy.
Dòng chảy và suy giảm năng lượng
Những luồng khí quyển này xoay quanh Sao Mộc như những xa lộ vũ trụ, một số theo chiều kim đồng hồ, một số ngược chiều kim đồng hồ. Sự tương tác của chúng duy trì năng lượng của Vết Đỏ. Tuy nhiên, những "xa lộ năng lượng" này không tồn tại vĩnh viễn. Theo thời gian, một số dòng chảy chậm lại, dịch chuyển hoặc mờ dần, làm giảm năng lượng truyền đến cơn bão. Vết Đỏ Lớn bắt đầu "đói", các cạnh của nó sụp đổ và biến dạng.
Trong khi đó, các cơn bão nhỏ hơn liên tục quay quanh gần đó, đôi khi hợp nhất với đốm đỏ. Những tương tác này có thể thúc đẩy nó trong giây lát, nhưng thường xuyên hơn, chúng phá vỡ cấu trúc và rút cạn năng lượng, đẩy nhanh quá trình suy yếu của nó.
Chiêm ngưỡng một kỳ quan vũ trụ đang mờ dần
Dữ liệu từ Hubble và tàu vũ trụ Juno cho thấy vết đỏ đang thu hẹp khoảng 230 km mỗi năm. Nếu xu hướng này tiếp tục, các nhà khoa học dự đoán nó có thể biến mất hoàn toàn trong vòng một hoặc hai thế kỷ. Mặc dù có thể kéo dài hàng thập kỷ, sự suy yếu của nó vẫn mang lại giá trị khoa học to lớn. Vết Đỏ Lớn không chỉ là một cơn bão lớn—nó còn là một phòng thí nghiệm tự nhiên để nghiên cứu bầu khí quyển của các hành tinh khí khổng lồ.
Sao Mộc không có bề mặt rắn, và bầu khí quyển của nó vô cùng sâu và năng động. Việc quan sát vòng đời của cơn bão giúp chúng ta hiểu được hành vi khí quyển trên Sao Mộc, Sao Thổ và thậm chí cả các ngoại hành tinh.
Tại sao điều này lại quan trọng
Sự mờ dần của đốm đỏ nhắc nhở chúng ta rằng vũ trụ không bao giờ tĩnh tại. Không có gì tồn tại mãi mãi, ngay cả những cảnh tượng vũ trụ ngoạn mục. Sự suy tàn của nó là một ví dụ sống động về sự tiến hóa của khí quyển, sự truyền năng lượng và động lực học hành tinh. Bằng cách nghiên cứu sự thay đổi này, chúng ta có được cái nhìn sâu sắc về cách các hành tinh khí khổng lồ duy trì các cơn bão trong nhiều thế kỷ và các quá trình tương tự có thể diễn ra trên các hành tinh khác như thế nào. Đây là một vị trí đắc địa để chứng kiến câu chuyện đang diễn ra của vũ trụ - một cơ hội để chứng kiến một sự chuyển đổi vũ trụ hiếm có.
Hãy nhìn thật kỹ!
Vì vậy, bất cứ khi nào bạn nhìn thấy mắt đỏ khổng lồ của Sao Mộc, hãy nhớ rằng nó không chỉ là một cơn bão đơn thuần. Nó là một hệ thống sống động, luôn biến đổi, cho chúng ta thấy năng lượng di chuyển như thế nào, thời gian định hình các hành tinh ra sao, và ngay cả những đặc điểm vũ trụ đồ sộ cũng thay đổi ra sao. Đốm đỏ lớn có thể không tồn tại mãi mãi, nhưng câu chuyện của nó giúp chúng ta hiểu về vũ trụ theo những cách mà không gì khác có thể làm được. Hãy tiếp tục quan sát bầu trời - luôn có điều gì đó mới mẻ để khám phá!
