Chúng ta đều biết cảm giác đó: đọc hoặc nghe từ "ngáp" khiến chúng ta há miệng và hít một hơi thật sâu gần như tự động. Chúng ta không đơn độc - phản xạ này có ở khắp mọi nơi một cách đáng ngạc nhiên.
Từ lớp học đến văn phòng, và thậm chí cả trên ghế sofa ở nhà, những cơn ngáp bất chợt len lỏi vào cuộc sống của chúng ta. Nhưng tại sao chúng ta lại ngáp, và hành động tưởng chừng đơn giản này có thể mang đến những mục đích ẩn giấu nào?
Ngáp là gì?
Ngáp là một hành động vô thức. Chúng ta há to miệng, hít một hơi thật sâu trong vài giây, rồi thở ra một hơi ngắn. Thông thường, hành động này đi kèm với việc duỗi người, phát ra những âm thanh nhỏ, hoặc những cử động nhẹ. Trong các nghiên cứu về hành vi động vật, ngáp được mô tả là một "mô hình hành động cố định" - một chuỗi hành động được lập trình sẵn và sẽ tự hoàn thành sau khi bắt đầu. Đó là lý do tại sao "ngáp nửa chừng" gần như không thể xảy ra; nó không chỉ là một phản xạ mà là một chuỗi hành vi hoàn chỉnh.
Trung bình, một cái ngáp kéo dài khoảng 8–10 giây, nhưng một số cái chỉ ngắn khoảng 3–5 giây, trong khi một số khác lại dài hơn. Chúng thường xuất hiện thành từng đợt, cách nhau khoảng một phút. Bắt đầu một cái ngáp không cần lỗ mũi thông thoáng; yêu cầu chính là hít vào thật sâu bằng miệng và mở hàm hoàn toàn. Bất cứ điều gì ít hơn thế đều sẽ làm mất đi bản chất của hành vi.
Ngoài vai trò vật lý, ngáp còn truyền đạt các tín hiệu phi ngôn ngữ như mệt mỏi, căng thẳng, buồn chán, hoặc thậm chí là sự thờ ơ nhẹ. Ở một số nền văn hóa, người ta che miệng khi ngáp như một cử chỉ lịch sự.
Các giả thuyết đằng sau hiện tượng ngáp
Các nhà nghiên cứu đã đề xuất một số giả thuyết để giải thích hiện tượng ngáp, mỗi giả thuyết được chứng minh bằng những quan sát khác nhau:
1. Oxy và Cacbon Dioxit? Không có khả năng
Trong một thời gian dài, ngáp được cho là làm tăng oxy và loại bỏ cacbon dioxit, đặc biệt là khi mệt mỏi hoặc buồn chán. Tuy nhiên, các nghiên cứu của Robert Provine và các đồng nghiệp cho thấy việc thay đổi nồng độ oxy trong môi trường không làm thay đổi tần suất ngáp. Hơn nữa, hiện tượng ngáp xuất hiện ở thai nhi từ tuần thứ 11 đến tuần thứ 12, rất lâu trước khi chúng thở bằng phổi—thay vào đó là thở bằng dây rốn. Bằng chứng này thách thức mạnh mẽ giả thuyết về oxy.
2. Làm mát não và hoạt động xoang
Một giả thuyết được ủng hộ hơn là ngáp giúp làm mát não. Các nghiên cứu cho thấy nhiệt độ não của động vật tăng lên trước khi ngáp và giảm xuống trong khi ngáp, cho thấy một cơ chế điều hòa nhiệt độ giúp não hoạt động tối ưu. Cử động hàm rộng cũng có thể mở rộng thành xoang, lưu thông không khí và hỗ trợ quá trình thải nhiệt. Các quan sát cho thấy thành xoang sau mỏng và linh hoạt, giúp tăng cường hiệu ứng "bơm" này.
Ngáp thường xuyên có liên quan đến sốt và thậm chí được đề xuất như một công cụ lâm sàng trong tương lai cho các rối loạn giấc ngủ liên quan đến nhiệt.
3. Khôi phục sự tỉnh táo
Ngáp có thể hoạt động như một cơ chế thiết lập lại hệ thống nhanh chóng, đưa chúng ta từ trạng thái tỉnh táo thấp lên trạng thái tỉnh táo cao. Nhịp tim và huyết áp có thể tăng hơn 25% sau khi ngáp, giúp cơ thể sẵn sàng cho các nhiệm vụ đòi hỏi sự tập trung. Điều này phù hợp với các quan sát trước các bài thuyết trình, cuộc thi hoặc những khoảnh khắc căng thẳng khác, giúp cơ thể lấy lại sự cân bằng và tập trung.
4. Đồng bộ hóa xã hội và giao tiếp
Ở các loài sống theo bầy đàn, ngáp có thể phát triển như một tín hiệu điều phối các trạng thái của nhóm, chẳng hạn như mệt mỏi hoặc thay đổi hoạt động. Bản chất dễ lây lan của nó và mối liên hệ với sự đồng cảm cho thấy vai trò giao tiếp, giúp đồng bộ hóa các hành vi trong nhóm.
5. Cơ, khớp và áp lực tai
Ngáp giúp kéo giãn và thư giãn các cơ quanh đầu và cổ vốn không hoạt động trong thời gian dài. Việc mở hàm cũng có thể giúp điều chỉnh khớp thái dương hàm và cân bằng áp lực tai giữa - cảm giác "tai nổ" quen thuộc.
6. Tuần hoàn và lưu lượng máu não
Ngáp có thể chống lại tình trạng giảm lưu lượng máu não, thay đổi huyết áp và thúc đẩy việc cung cấp oxy và chất dinh dưỡng hiệu quả cho các tế bào thần kinh. Điều này hỗ trợ sự chú ý và chuẩn bị cho cơ thể đối phó với căng thẳng về tinh thần hoặc thể chất.
Yếu tố lây lan
Ngáp có tính lây lan cao. Việc nhìn thấy, nghe thấy, hoặc thậm chí nghĩ đến việc ngáp cũng làm tăng khả năng chúng ta ngáp theo. Khoảng 60% số người ngáp ngay sau khi nhìn thấy một cái ngáp khác. Hiện tượng này không chỉ xảy ra ở con người; tinh tinh cũng "bắt chước" được ngáp.
Các tế bào thần kinh phản chiếu có thể đóng một vai trò, kích hoạt sự bắt chước vô thức và đồng bộ hóa các trạng thái nhóm. Sự gần gũi về mặt cảm xúc cũng rất quan trọng: ngáp lan truyền nhanh nhất trong gia đình, sau đó là bạn bè, và ít nhất là trong những người quen. Điều thú vị là, các tín hiệu thị giác không nhất thiết phải có; những mô tả chi tiết có thể kích hoạt xung động, làm nổi bật biểu hiện tâm lý của não bộ về hành động này.
Ngáp, giấc ngủ, căng thẳng và sức khỏe
Ngáp liên quan chặt chẽ đến những thay đổi trạng thái: nó xảy ra trước khi ngủ và sau khi thức dậy, phù hợp với sự thay đổi nội tiết tố như melatonin. Chúng ta thường ngáp trong các kỳ thi, trước khi nói trước công chúng hoặc các sự kiện áp lực cao.
Các chất dẫn truyền thần kinh như serotonin, dopamine, các axit amin kích thích (ví dụ: glutamate) và oxit nitric ảnh hưởng đến việc ngáp, trong khi opioid làm giảm tần suất ngáp. Các cấu trúc não bao gồm thân não, vùng dưới đồi và các tế bào thần kinh kết nối với hồi hải mã, cầu não và hành tủy, củng cố cho bản chất rập khuôn, bảo tồn của ngáp.
Về mặt lâm sàng, ngáp quá mức có thể báo hiệu trước cơn đau nửa đầu, các cơn động kinh hoặc các bệnh lý thùy thái dương. Rối loạn giấc ngủ cũng liên quan đến việc điều hòa nhiệt độ, vì những thay đổi nhỏ ảnh hưởng đến giấc ngủ. Trong một số ít trường hợp, ngáp lặp đi lặp lại có thể báo hiệu ngất xỉu do thần kinh phế vị, và nằm xuống thường ngăn ngừa tình trạng này. Ngáp quá mức cũng có thể là dấu hiệu của các rối loạn thần kinh, vì vậy, nên tìm kiếm lời khuyên y tế nếu các biểu hiện có vẻ bất thường.
Tại sao ngáp lại quan trọng?
Lần tới khi ngáp, chúng ta có thể xem nó không chỉ là một phản xạ đơn thuần. Nó giúp làm mát não bộ, tăng cường sự tập trung, giao tiếp xã hội, và thậm chí giữ cho các khớp và tuần hoàn máu được cân bằng. Hành động nhỏ bé, thường ngày này cho thấy cơ thể chúng ta hoạt động thông minh như thế nào để hỗ trợ cả sức khỏe thể chất lẫn tinh thần. Việc hiểu được cơ sở khoa học đằng sau những cái ngáp nhắc nhở chúng ta rằng ngay cả những thói quen bình thường cũng có tầm quan trọng đáng ngạc nhiên, kết nối chúng ta theo những cách không ngờ tới với thế giới và những người xung quanh.
