Năm ngoái, khi tôi đang đi bộ đường dài trong một công viên quốc gia thì một kiểm lâm chỉ vào một chiếc hộp đen giấu trong thân cây. "Đó là một chiếc camera được hỗ trợ bởi AI," anh ta thản nhiên nói. "Nó vừa phát hiện ra một kẻ săn trộm hai ngày trước." Tôi sửng sốt. Tôi cứ tưởng sẽ có bản đồ, có thể là máy theo dõi vô tuyến - chứ không phải trí tuệ nhân tạo đang đóng vai thám tử động vật hoang dã.
Hóa ra, chúng ta đang sống trong một thế giới mà thuật toán và động vật giờ đây cùng chia sẻ một sứ mệnh: sinh tồn. Và không chỉ là những chiêu trò khoa học viễn tưởng, các công cụ công nghệ đang trở thành cứu cánh thực sự cho một số loài sinh vật đang bị đe dọa nhất hành tinh. Chuyện gì đang xảy ra?
1. Camera AI không bao giờ chớp mắt
Sâu thẳm trong rừng, đầm lầy và thảo nguyên, hàng ngàn camera thông minh đang lặng lẽ quan sát. Nhưng chúng không chỉ ghi hình mà còn phân tích.
Những camera được hỗ trợ bởi AI này sử dụng cảm biến chuyển động, phát hiện nhiệt và nhận dạng hình ảnh theo thời gian thực để phân biệt giữa một con khỉ tò mò và một con người.
Ở những nơi nạn săn trộm trái phép hoành hành, những công cụ này đã trở thành những yếu tố đột phá. Một hệ thống, được gọi là TrailGuard AI, đã giảm hơn 50% các vụ săn trộm ở một số khu bảo tồn bằng cách cảnh báo kiểm lâm ngay khi có mối đe dọa xâm nhập vào các khu vực được bảo vệ.
Điều tuyệt vời nhất? Những hệ thống này hoạt động 24/7, không cần nghỉ giải lao và không hề gây mệt mỏi.
2. Máy bay không người lái làm được nhiều hơn là chỉ chụp ảnh
Bạn có thể đã xem những cảnh quay tuyệt đẹp bằng máy bay không người lái về voi lang thang hoặc cá voi nhảy lên khỏi mặt nước. Nhưng máy bay không người lái bảo tồn còn làm được nhiều hơn thế nữa.
Được trang bị camera nhiệt và GPS, máy bay không người lái hiện được sử dụng để:
• Theo dõi chuyển động của động vật trên khoảng cách lớn
• Phát hiện động vật bị thương hoặc bị mắc kẹt ở những khu vực khó tiếp cận
• Giám sát việc khai hoang hoặc khai thác gỗ trái phép theo thời gian thực
Ví dụ, ở một số vùng của Châu Phi, máy bay không người lái đã giúp theo dõi các tuyến đường di cư của voi, phát hiện khi đàn voi tiếp cận các khu vực nguy hiểm như trang trại hoặc đường xá—và cảnh báo cho kiểm lâm đủ sớm để can thiệp.
Và bởi vì máy bay không người lái có thể bay thấp, êm và nhanh, chúng bao phủ mặt đất tốt hơn nhiều so với con người hoặc phương tiện.
3. Dự đoán nguy hiểm trước khi nó xảy ra
Một trong những ứng dụng ấn tượng nhất của AI trong bảo tồn? Mô hình dự đoán.
Các nhà nghiên cứu hiện đang đưa các tập dữ liệu khổng lồ vào các thuật toán—mô hình thời tiết, chuyển động của động vật, hình ảnh vệ tinh, hoạt động của con người—và đặt câu hỏi:
"Điều gì có khả năng xảy ra sai sót nhất ở đây, và khi nào?"
Kết quả chính xác đến bất ngờ. AI giờ đây có thể dự đoán mọi thứ, từ nơi những kẻ săn trộm có thể tấn công đến hành lang rừng nào mà voi có khả năng sử dụng nhiều nhất trong quá trình di cư.
Điều này giúp các nhóm bảo tồn tập trung nguồn lực hạn chế chính xác vào nơi cần thiết—trước khi thảm họa xảy ra.
Hãy nghĩ về nó như Waze đối với động vật hoang dã, giúp định tuyến lại động vật tránh nguy hiểm theo thời gian thực.
4. Robot với cảm giác chạm nhẹ nhàng
Được rồi, hãy nói về robot—không phải loại đáng sợ, mà là loại được thiết kế để hỗ trợ.
Tại Úc, các nhà nghiên cứu đã phát triển những chú rùa robot có thể giám sát khu vực làm tổ một cách an toàn mà không làm ảnh hưởng đến rùa thật. Những chú rùa này đo nhiệt độ, điều kiện đất đai, và thậm chí cả hoạt động của động vật ăn thịt—dữ liệu giúp các nhà bảo tồn giữ an toàn cho các quần thể mong manh.
Ở một số vùng ven biển, robot dưới nước đang được sử dụng để giám sát các rạn san hô và theo dõi quần thể cá mà không cần đến bất kỳ thợ lặn nào. Điều này nhanh hơn, an toàn hơn và có khả năng mở rộng hơn rất nhiều.
Chúng ta không thay thế con người—nhưng chúng ta đang mở rộng phạm vi hoạt động của chúng.
Vậy, công nghệ có phải là câu trả lời?
Sự thật là: công nghệ đơn thuần sẽ không cứu được động vật hoang dã.
Nhưng nếu được sử dụng đúng cách, nó sẽ trở thành một hệ số nhân. Một chiếc máy bay không người lái không thể quan tâm đến loài voi. Một mô hình AI không cảm thấy đau lòng khi một loài biến mất. Nhưng khi những công cụ này được hướng dẫn bởi những người thực sự quan tâm - các nhà khoa học, kiểm lâm, tình nguyện viên - chúng trở thành những đồng minh đắc lực.
Và tác động là có thật. Ít người chết vì săn trộm hơn. Tuyến đường di cư tốt hơn. Phản ứng nhanh hơn với các trường hợp khẩn cấp.
Không phải mọi cải tiến đều phải hào nhoáng mới có ý nghĩa. Đôi khi, đó là một dấu hiệu nhiệt lúc 3 giờ sáng, một cảnh báo im lặng được gửi đến điện thoại của kiểm lâm, hoặc một robot lặng lẽ quét một rạn san hô trong khi cả thế giới đang ngủ.
Bạn thực sự có thể làm gì?
Bạn không phải là nhà sinh vật học thực địa hay phi công lái máy bay không người lái. Điều đó không sao cả. Dưới đây là những cách bạn vẫn có thể đóng góp:
1. Hỗ trợ công tác bảo tồn dựa trên công nghệ: Tìm kiếm các tổ chức phi chính phủ và các nhóm động vật hoang dã đầu tư vào đổi mới sáng tạo—chứ không chỉ là nâng cao nhận thức.
2. Chia sẻ những câu chuyện thành công: Hầu hết mọi người thậm chí còn không biết đến sự tồn tại của những công cụ này. Chia sẻ những thành công thực sự sẽ tiếp thêm nguồn tài trợ và sự lạc quan.
3. Luôn tò mò: Theo dõi cách AI, robot và khoa học dữ liệu đang định hình mối quan hệ của chúng ta với thiên nhiên. Đây là một trong những câu chuyện đầy hy vọng nhất của thời đại chúng ta.
Lần tới, khi ai đó nói với bạn rằng "quá muộn" để cứu một loài, bạn có thể kể cho họ nghe về chiếc máy bay không người lái đã theo dõi một kẻ săn trộm, AI đã cứu một tổ rùa, hay robot đã canh gác dưới biển.
Bởi vì công nghệ, khi được sử dụng một cách cẩn trọng, không chỉ thông minh—mà còn âm thầm cứu sống nhiều sinh mạng.
