Bạn đã bao giờ xem một buổi trình diễn múa và cảm thấy rung động sâu sắc—dù chẳng thể lý giải chính xác vì sao chưa? Đó chính là vẻ đẹp của múa đương đại.
Không giống như các hình thức múa cổ điển vốn gắn liền với cốt truyện hay những quy tắc khuôn mẫu, múa đương đại dám khai phá cái trừu tượng.
Nó có thể biểu đạt những ý niệm như nỗi cô đơn, sự hỗn loạn, dòng chảy của thời gian, hay sự chuyển hóa mà không cần đến thoại, phục trang cầu kỳ, hay cốt truyện tuyến tính. Nhưng làm thế nào để múa đương đại đạt được điều đó? Hãy cùng nhìn sâu hơn vào cách các vũ công và biên đạo sử dụng chuyển động như một thứ ngôn ngữ để nói thay cho những gì vô hình.
Phá Vỡ Cốt Truyện
Múa ballet truyền thống và các loại hình múa kịch thường đi theo một cốt truyện, giống như một vở kịch hay tiểu thuyết. Nhưng múa đương đại lại thường gạt bỏ cấu trúc này, thay vào đó tập trung vào bầu không khí, chất liệu, hay cảm xúc. Thay vì đặt câu hỏi, “Câu chuyện là gì?”, múa đương đại khuyến khích ta hỏi, “Cảm giác này như thế nào?”
Chẳng hạn, một biên đạo có thể sáng tác tác phẩm về “tự do” không phải bằng cách khắc họa một nhân vật trốn thoát, mà thông qua những cử động tay mở rộng, tiết tấu thay đổi, và những đường di chuyển không gian mở. Cơ thể người vũ công trở thành ẩn dụ—không phải cho một cá nhân hay sự kiện cụ thể nào, mà cho cảm giác phổ quát về sự giải phóng và rộng mở.
Từ Vựng Chuyển Động Để Biểu Đạt Khái Niệm
Mỗi biên đạo đều phát triển một “từ vựng thể chất” riêng, giống như họa sĩ tạo ra phong cách thị giác. Các chuyển động có thể sắc bén hay uyển chuyển, tĩnh tại hay động năng, bám đất hay bay bổng. Chính sự lựa chọn này của biên đạo và vũ công định hình cách khán giả cảm nhận chủ đề.
Ví dụ, để biểu đạt “hỗn loạn”, vũ công có thể dùng những động tác nhanh, gấp khúc, chông chênh với hướng đi khó đoán. Ngược lại, chủ đề “đau buồn” có thể được khắc họa qua những chuyển động nặng nề, chậm rãi, cùng những cử chỉ lặp đi lặp lại. Những lựa chọn ấy cho phép ý niệm trừu tượng trở nên hữu hình, thành điều mà ta có thể nhìn, cảm và diễn giải.
Âm Nhạc, Im Lặng và Nhịp Điệu
Âm thanh là yếu tố thiết yếu trong múa đương đại—ngay cả khi nó vắng mặt. Biên đạo thường kết hợp cùng nhạc thể nghiệm, âm thanh môi trường, hoặc thậm chí là sự im lặng hoàn toàn để phản chiếu tinh thần của chủ đề trừu tượng. Những lựa chọn về nhịp điệu—dù bất quy tắc, dồn dập, hay ngắt quãng—cũng có thể thay đổi cách khán giả tiếp nhận chuyển động.
Một điệu múa diễn ra trên nền tiếng đồng hồ tích tắc chậm rãi có thể gợi cảm giác về sự trôi đi của thời gian hay nỗi chờ đợi. Ngược lại, sự im lặng có thể làm căng thẳng dâng cao trong một tác phẩm về sự cô lập hay chiêm nghiệm nội tâm. Những yếu tố thính giác này song hành cùng chuyển động, tạo nên trải nghiệm đa giác quan của cái trừu tượng.
Không Gian và Nghệ Thuật Sân Khấu
Múa đương đại không bị giới hạn bởi sân khấu tiêu chuẩn với ánh đèn rọi. Biên đạo thường khai phá những không gian phi truyền thống, ánh sáng, hay đạo cụ để kiến tạo ý nghĩa. Cách sử dụng không gian—một vũ công di chuyển trên sàn, bị gói gọn trong một khoảng hẹp hay tung mở khắp sân khấu—mang thêm chiều sâu cho sự trừu tượng.
Ví dụ, một tác phẩm về “giam hãm” có thể buộc vũ công lặp đi lặp lại những cử động trong một khoảng hẹp, với cường độ tăng dần. Trong khi đó, một vở múa về “sự mở rộng” có thể bắt đầu từ dáng người cuộn tròn ở trung tâm sân khấu rồi bung nở thành những chuyển động xoắn ốc lấp đầy không gian. Ngay cả đường đi trên sàn cũng có thể trở thành ẩn dụ thị giác.
Trang Phục và Chủ Nghĩa Tối Giản
Dù trang phục và mỹ thuật sân khấu quan trọng, múa đương đại thường nghiêng về sự tối giản để giữ cho trọng tâm là chuyển động. Những bộ trang phục đơn giản, màu trung tính cho phép cơ thể vũ công trở thành trung tâm biểu đạt, loại bỏ đi những phân tán có thể gắn khán giả với cách hiểu quá cụ thể.
Khi trang phục được dùng mang tính biểu tượng—ví dụ một chiếc khăn bay bổng gợi lên ý nghĩ thoáng qua thì chúng được chọn không phải để tái hiện hiện thực, mà để kéo dài chuyển động hoặc nhấn mạnh hình thể. Sự trừu tượng trong thiết kế trang phục này bổ trợ cho bản chất phi tuyến tính của múa đương đại.
Sự Diễn Giải Của Khán Giả: Ý Nghĩa Được Chia Sẻ
Một nét độc đáo của múa trừu tượng là tính mở trong diễn giải. Không giống những màn trình diễn có cốt truyện rõ ràng với nhân vật chính – phản diện và kết thúc minh bạch, múa trừu tượng cho phép mỗi khán giả mang theo cảm xúc, ký ức, và suy nghĩ riêng vào trải nghiệm.
Biên đạo Martha Graham từng nói: “Múa là ngôn ngữ ẩn giấu của tâm hồn”. Ý niệm này phản ánh cách mà những chuyển động trừu tượng có thể vượt qua logic để giao tiếp trực tiếp với tâm thức con người. Với một số khán giả, điệu múa về mất mát có thể gợi nhớ một ký ức cá nhân; với người khác, nó khơi dậy sự đồng cảm không rõ nguyên nhân. Ý nghĩa được chia sẻ, chứ không bị áp đặt.
Những Hiểu Biết Khoa Học Về Múa và Cảm Xúc
Các nghiên cứu thần kinh học củng cố quan điểm rằng chuyển động trừu tượng ảnh hưởng mạnh mẽ đến cảm xúc chúng ta. Theo một nghiên cứu đăng trên Tiền tuyến trong Tâm lý học (Frontiers in Psychology), việc quan sát những điệu múa biểu cảm kích hoạt “nơ-ron gương” trong não, vốn liên quan đến sự đồng cảm và khả năng nhận diện cảm xúc.
Điều này giúp lý giải vì sao ngay cả những vũ điệu phi lời, trừu tượng cũng có thể lay động ta sâu sắc—bởi chúng ta vốn được “lập trình” để cảm nhận những gì mình thấy, dù không gọi tên được.
Ngoài ra, tiến sĩ Peter Lovatt, nhà tâm lý học nhận thức đồng thời là cựu vũ công chuyên nghiệp, cho rằng chuyển động—đặc biệt là những hình thức ứng tác hay biểu đạt như múa đương đại—có thể kích hoạt những vùng não liên quan đến sáng tạo và sự thấu hiểu cảm xúc. Điều này mang lại cơ sở khoa học cho điều mà các vũ công và biên đạo vốn trực giác cảm nhận từ lâu.
Kết Luận: Chuyển Động Hướng Tới Hiểu Biết
Múa đương đại không nhằm “giải thích” các chủ đề trừu tượng theo cách một bài giảng hay một bài viết có thể làm. Thay vào đó, nó khơi gợi, biểu đạt, và cho ta cảm nhận. Thông qua chuyển động, nhịp điệu, không gian, và sự tĩnh lặng, vũ công dựng nên một thế giới nơi cái vô hình trở nên hữu hình.
Vì thế, lần tới khi bạn thấy một vũ công xoắn người, bật nhảy, hay run rẩy trên một sân khấu trống, đừng hỏi: “Điều này nghĩa là gì?”Hãy tự hỏi: “Điều này khiến tôi cảm thấy ra sao?” Bạn có thể nhận ra rằng chuyển động nói được nhiều điều hơn ngôn từ từng có thể.
