Khi bạn nhìn thấy một tác phẩm điêu khắc con người tuyệt vời, không chỉ khuôn mặt hay tư thế thu hút bạn mà còn là tỷ lệ của từng bức tượng trông rất chân thực.
Độ nghiêng của vai, độ dài của cẳng tay, độ cong của hông - tất cả đều hài hòa. Bạn có thể không chủ động đo đạc, nhưng não bạn sẽ ngay lập tức nhận ra khi có gì đó không ổn.
Đó là lý do tại sao việc nắm vững tỷ lệ là một trong những kỹ năng mạnh mẽ nhất đối với một nhà điêu khắc theo đuổi chủ nghĩa hiện thực.
Tại sao tỷ lệ định hình tính chân thực
Cơ thể con người có một tập hợp các tỷ lệ mà chúng ta đã học được cách nhận biết từ khi sinh ra. Bức tranh Người Vitruvian của Leonardo da Vinci nổi tiếng đã hình dung ra ý tưởng rằng cơ thể có thể được chia nhỏ thành các mối quan hệ toán học—ví dụ như phần đầu chiếm khoảng một phần tám tổng chiều cao. Những mối quan hệ này không phải là những quy tắc cứng nhắc, nhưng chúng là nền tảng của chủ nghĩa hiện thực.
Tỷ lệ không chính xác có thể vô tình khiến hình ảnh trở nên cách điệu hoặc gượng gạo. Ví dụ, việc cắt ngắn đôi chân một chút có thể khiến hình ảnh trông nặng nề và cứng nhắc, trong khi việc kéo dài chúng tạo ra sự thanh lịch nhưng có nguy cơ mất đi sự cân bằng tự nhiên. Ngay cả trong các tư thế năng động, các tỷ lệ cơ bản cần phải được "đọc" chính xác để tâm trí người xem chấp nhận cảnh đó là thật.
Những cách thực tế để đạt được tỷ lệ chính xác
Việc đạt được tỷ lệ chính xác không phải là phỏng đoán—mà là sự quan sát và đo lường một cách có hệ thống.
1. Sử dụng đơn vị đo lường – Nhiều nhà điêu khắc sử dụng chiều dài đầu làm đơn vị cơ sở. Ví dụ, một hình người trưởng thành trung bình cao khoảng 7,5–8 đầu.
2. Kiểm tra khoảng trống – Đừng chỉ đo chân tay; hãy chú ý đến hình dạng giữa chúng. Điều này có thể phát hiện ra những sai sót mà phép đo trực tiếp có thể bỏ sót.
3. Làm việc từ mô hình – Việc tạo một mô hình đất sét hoặc sáp nhỏ trước tiên giúp bạn kiểm tra tỷ lệ ba chiều trước khi thực hiện một tác phẩm hoàn chỉnh.
4. Kiểm tra 360° liên tục – Thường xuyên di chuyển xung quanh tác phẩm của bạn. Một hình người có thể trông hoàn hảo từ một góc độ nhưng lại bị biến dạng từ góc độ khác.
Chủ nghĩa hiện thực động: Vượt ra ngoài các phép đo tĩnh
Tỷ lệ không chỉ là sự tĩnh lặng – việc nắm bắt chuyển động đòi hỏi phải phá vỡ những quy tắc đó một cách chiến lược. Một hình người đang chạy có thể có thân mình nghiêng về phía trước, với chân tay duỗi ra ngoài tỷ lệ khi nghỉ ngơi. Đây chính là lúc contrapposto, sự dịch chuyển nhẹ nhàng của trọng lượng ở hông và vai, tạo nên sức sống.
Bí quyết là phóng đại vừa đủ để gợi lên chuyển động mà không phá vỡ logic giải phẫu.
Để làm được điều này, hãy nghiên cứu các mô hình người thật hoặc nhiếp ảnh thể thao. Hãy chú ý cách các khớp co lại hoặc duỗi ra, cách các nhóm cơ chuyển động và cách cột sống điều chỉnh. Chỉ điêu khắc từ trí nhớ có nguy cơ tạo ra những "tư thế mặc định" thiếu tính chân thực.
Lựa chọn vật liệu và cảm nhận bề mặt
Vật liệu bạn chọn ảnh hưởng trực tiếp đến cách người xem trải nghiệm tỷ lệ và hình dáng.
• Đất sét – Mềm dẻo và dễ uốn nắn, đất sét là lựa chọn lý tưởng để thử nghiệm tỷ lệ trong giai đoạn tạo hình. Độ mềm của nó cũng cho phép tạo ra các chi tiết tinh tế giúp tăng cường tính chân thực, chẳng hạn như các nếp gấp da tinh tế.
• Đá – Đòi hỏi sự cam kết, vì điêu khắc trừ đi không cho phép sai sót. Độ cứng mang lại sự bền bỉ vượt thời gian nhưng có thể hạn chế mức độ biến đổi giải phẫu tinh tế mà bạn có thể thêm vào.
• Đồng – Thường được sử dụng để đúc sau khi tạo mẫu đất sét ban đầu. Khả năng nắm bắt kết cấu tinh tế của đồng khiến nó hoàn hảo cho các nếp gấp da, tóc hoặc vải sống động như thật, bổ sung cho tỷ lệ.
• Gỗ – Mang lại tông màu và kết cấu ấm áp, nhưng vân gỗ có thể định hướng hoặc chống lại một số hình dạng nhất định, ảnh hưởng tinh tế đến nhận thức về tỷ lệ.
Các đặc tính tự nhiên của vật liệu sẽ khuếch đại hoặc làm dịu đi sự thật giải phẫu mà bạn tạo hình. Ví dụ, một bức tượng bằng đá cẩm thạch với bề mặt nhẵn, mát có thể gợi lên sự hoàn hảo lý tưởng, trong khi một bức tượng bán thân bằng đất sét với những dấu vết công cụ lộ rõ có thể mang lại cảm giác thô sơ và gần gũi.
Kết hợp tỷ lệ và bề mặt để kể một câu chuyện
Một tác phẩm điêu khắc cân đối không chỉ "trông ổn" mà còn truyền tải thông điệp. Cách bạn kết hợp hình dạng và kết cấu bề mặt có thể thay đổi toàn bộ sắc thái cảm xúc:
• Tư thế của một người lính, cân đối hoàn hảo nhưng bề mặt thô ráp, có thể truyền tải sự kiên cường.
• Đôi chân thon dài của một vũ công, được đánh bóng đến độ sáng bóng, có thể toát lên vẻ thanh lịch và uyển chuyển.
• Khuôn mặt của một người già, với từng nếp nhăn được khắc họa cân xứng với hộp sọ bên dưới, có thể nói lên sự bền bỉ và lịch sử.
Trong mỗi trường hợp, tỷ lệ mang đến chân lý về cấu trúc, trong khi kết cấu và lớp hoàn thiện mang đến chân lý về cảm xúc.
Sự cân bằng của một nhà điêu khắc
Thách thức thực sự là tìm ra điểm cân bằng hoàn hảo giữa tỷ lệ, hình khối và vật liệu. Quá chú trọng vào tỷ lệ mà không chú ý đến bề mặt có thể dẫn đến một hình khối đúng về mặt kỹ thuật nhưng thiếu sức sống. Mặt khác, việc xử lý bề mặt mang tính biểu cảm cao trên một hình khối kém cân đối có thể gây mất phương hướng cho người xem.
Một phương pháp hiệu quả là điêu khắc theo "lớp" - đầu tiên là cố định tỷ lệ bằng các hình khối đơn giản, sau đó tinh chỉnh giải phẫu, rồi thêm kết cấu. Phương pháp tiếp cận theo lớp này giúp bạn duy trì tính toàn vẹn của cấu trúc trong khi vẫn cho phép những nét chấm phá biểu cảm ở giai đoạn cuối.
Việc làm chủ tỷ lệ không chỉ là ghi nhớ các tỷ lệ mà quan trọng hơn là phát triển con mắt nhìn nhận sự thật. Đó là việc nhìn nhận không chỉ những gì hiện hữu, mà còn là cách kiến trúc của cơ thể hỗ trợ chuyển động, trọng lượng và cảm xúc. Kết hợp độ chính xác về cấu trúc đó với một vật liệu bổ sung cho tầm nhìn của bạn, và bạn có thể tạo ra những tác phẩm điêu khắc không chỉ đại diện cho cuộc sống - mà chúng còn hiện thân cho cuộc sống.
Nếu bạn muốn tạc một bức tượng ngay bây giờ, bạn sẽ bắt đầu với những số đo chính xác hay một tư thế biểu cảm? Câu trả lời có thể cho bạn biết bản năng nghệ thuật của bạn thiên về đâu—và bước đột phá tiếp theo của bạn có thể đến từ đâu.
