Công viên Quốc gia Yellowstone, với những mạch nước phun và suối nước nóng, tựa như một “spa thiên nhiên” khổng lồ. Thế nhưng, ẩn sâu dưới vẻ đẹp ấy lại là một gã khổng lồ đang ngủ yên – một trong những siêu núi lửa mạnh mẽ nhất của Trái Đất.

Truyền thông thường xuyên xôn xao trước những rung động nơi đây, nhưng những manh mối mới hé lộ cách một vụ phun trào thảm khốc có thể thực sự diễn ra – không chỉ gây hỗn loạn tại địa phương mà còn đe dọa toàn cầu.

Bản đồ dung nham

Các nhà khoa học gần đây đã nhìn sâu vào lòng Yellowstone bằng một phương pháp độc đáo: đo độ dẫn điện của đá. Dung nham nóng chảy dẫn điện tốt hơn nhiều so với đá rắn. Kết quả nghiên cứu, công bố đầu năm 2025, đã vẽ nên bản đồ 3D chi tiết về khối dung nham bên dưới. Phát hiện cho thấy có rất nhiều dung nham nóng chảy, nhưng không tồn tại dưới dạng một “hồ” khổng lồ duy nhất.

Sức mạnh phân mảnh

Thay vì một đại dương dung nham, hình ảnh cho thấy những “túi” dung nham – giống như bọt khí bị mắc kẹt trong khối đá nóng. Mỗi túi chiếm từ 2% đến 30% thể tích khu vực xung quanh. Đặc biệt, các vùng giàu dung nham này không hoàn toàn kết nối với nhau. Điều này rất quan trọng: ngay cả khi có phun trào, nó khó có thể giải phóng toàn bộ sức mạnh cùng lúc.

Điểm nóng được hé lộ

Bản đồ cho thấy sự mất cân bằng rõ rệt. Phần đông bắc của miệng núi lửa khổng lồ Yellowstone – vết sẹo từ vụ siêu phun trào cách đây 630.000 năm – chính là điểm nóng. Tại đây, 400–500 km³ dung nham rhyolit đặc, giàu khí đang ẩn mình. Khối lượng này lớn hơn nhiều so với vụ nổ Mesa Falls của Yellowstone cách đây 1,3 triệu năm.

Nguồn nhiệt không ngừng dâng

“Châm ngòi” cho khối dung nham ấy chính là dòng dung nham basalt nóng chảy từ lớp phủ Trái Đất sâu bên dưới. Nó hoạt động như một chiếc đèn khò tự nhiên, liên tục bơm nhiệt vào kho dự trữ rhyolit phía trên. Quá trình này giữ cho dung nham ở trạng thái nóng chảy và dần gia tăng thể tích theo thời gian.

Không hề quá hạn!

Hãy quên đi “huyền thoại” Yellowstone đã quá hạn. Ba vụ phun trào lớn nhất từng xảy ra cách đây khoảng 2,1 triệu, 1,3 triệu và 630.000 năm. Việc lấy trung bình các khoảng cách này là vô nghĩa về mặt thống kê. Thực tế, chu kỳ giữa hai vụ siêu phun trào thực sự lớn gần hơn 1,5 triệu năm. Lần tiếp theo? Có thể còn hàng thiên niên kỷ nữa mới xảy ra.

Cơn thịnh nộ trong quá khứ

Khi Yellowstone “nổi giận”, kịch bản luôn giống nhau đến rợn người. Một vụ nổ khủng khiếp xé toạc khối dung nham, tạo ra đám mây tro khổng lồ. Khi buồng dung nham rỗng đi, nó sụp đổ, hình thành miệng núi lửa khổng lồ. Miệng Yellowstone hiện tại, rộng 60 km, chính là vết sẹo từ vụ siêu phun trào cuối cùng.

Những giai đoạn lặng im

Điều quan trọng là: các siêu phun trào chỉ là “dấu chấm than” trong câu chuyện dài của núi lửa. Giữa chúng thường là những vụ phun nhỏ, không nổ tung. Thực tế, lần phun gần đây nhất của Yellowstone, khoảng 70.000 năm trước, chỉ là một dòng dung nham yên ả, chứ không phải “tận thế”.

Những lời thì thầm cảnh báo?

Liệu chúng ta có đủ thời gian cảnh báo trước một siêu phun trào? Các dấu hiệu hiện tại – động đất nhỏ, mặt đất phồng lên hoặc lún xuống, suối nước nóng sôi sục – đều là “nền âm thanh” thường xuyên. Nghiên cứu về các siêu núi lửa khác, như Toba ở Indonesia, cho thấy thảm họa lớn có thể chỉ được báo trước rất ít, khó phân biệt với hoạt động bình thường. Một viễn cảnh đáng ngại cho những ai sống gần đó.

Sự kiện khởi đầu?

Địa chất học mang lại chút hy vọng. Bằng chứng cho thấy vụ nổ Lava Creek 630.000 năm trước có thể đã được “dẫn đường” bởi một hoặc hai vụ nổ nhỏ hơn, xảy ra trước đó vài năm hay vài thập kỷ. Nếu Yellowstone thức giấc, những vụ nổ “khởi động” tương tự có thể đóng vai trò là tín hiệu cảnh báo quý giá.

Khi núi lửa bùng nổ

Hãy hình dung điều không tưởng. Một khe nứt xuất hiện tại điểm yếu nhất của vỏ Trái Đất. Khối dung nham rhyolit đặc, giàu khí, dưới áp lực khủng khiếp, phóng thẳng lên trời nhanh hơn cả âm thanh. Vụ nổ đầu tiên chấn động địa cầu. Chỉ trong vài phút, cột tro bụi vút thẳng lên tầng bình lưu, lan rộng và che khuất mặt trời trên cả lục địa.

Dòng tử thần

Kinh hoàng hơn nữa, một phần cột tro khổng lồ ấy sụp đổ dưới sức nặng của chính nó. Hệ quả là những dòng pyroclastic – “sóng thần” khí siêu nóng, tro bụi và đá vụn – lao đi với tốc độ hơn 300 km/h, thiêu rụi và chôn vùi mọi thứ trong bán kính khoảng 100 km, chỉ để lại than tro.

Tận thế tro bụi

Trong vòng 24 giờ, “ô tro” ấy lan rộng, phủ kín phần lớn Hoa Kỳ và Canada. Chỉ 1 cm tro bụi cũng đủ gây tê liệt: làm sập mái nhà, chập điện, tắc nghẽn giao thông, nhiễm độc nguồn nước, bóp nghẹt mùa màng. Denver có thể hứng hàng mét tro; Chicago, San Francisco, Winnipeg vài cm; New York, Miami vài mm.

Hậu quả bùn lầy

Tro bụi kích thích mưa, tạo nên những trận lũ quét. Sông ngòi tắc nghẽn, lũ bùn dâng tràn, biến cả vùng đất thành biển bùn. Tệ hơn, tro bụi chứa kim loại nặng độc hại – asen, cadmi, chì, thủy ngân – làm ô nhiễm đất và nước suốt nhiều năm, hủy hoại môi trường ngay cả khi bầu trời đã quang trở lại.

Mùa đông toàn cầu

Sự tàn phá địa phương chỉ là khúc dạo đầu. Lượng lớn khí sulfur dioxide bắn lên tầng bình lưu sẽ tạo nên lớp màn che toàn cầu, phản xạ ánh sáng Mặt Trời. Trái Đất chìm vào “màn che nắng” lạnh lẽo. Mô hình dự đoán nhiệt độ toàn cầu giảm đến 4°C, đất liền giảm 7°C, Bắc Mỹ trung tâm có thể tụt hơn 10°C.

Nguy cơ đói kém

“Mùa đông núi lửa” này có thể kéo dài hàng thập kỷ, sánh ngang kỷ băng hà. Nông nghiệp toàn cầu sụp đổ. Vụ phun Tambora năm 1815 (nhỏ hơn nhiều) đã gây nên “Năm không mùa hè” và nạn đói. Một siêu phun trào Yellowstone có thể dẫn đến nạn đói toàn cầu vượt ngoài sức tưởng tượng, thử thách nền văn minh tới bờ vực.

Hoài nghi từ NASA?

Một nghiên cứu mới của NASA mang đến chút hy vọng, cho rằng mức độ lạnh đi có thể ít nghiêm trọng hơn mô hình dự đoán, tương tự Tambora hay Pinatubo. Nhưng chính họ cũng thừa nhận mức độ bất định rất lớn. Đó chỉ là “có thể”, chứ không phủ nhận những bằng chứng địa chất khẳng định một viễn cảnh lạnh giá sâu rộng.

Gã khổng lồ đang ngủ

Nghiên cứu mới nhất khẳng định sức mạnh khủng khiếp của Yellowstone, nhưng cũng cho thấy hệ thống dung nham phân mảnh, không phải một “hồ” khổng lồ. Dù khu vực đông bắc miệng núi lửa là điểm nóng tiềm tàng, dung nham chưa đạt trạng thái “sẵn sàng” cho một thảm họa ngay lập tức. Gã khổng lồ ấy vẫn ngủ, dẫu giấc ngủ đầy trằn trọc. Công tác giám sát liên tục được duy trì, mang lại hy vọng cảnh báo sớm. Còn hiện tại, Yellowstone vẫn là một tuyệt tác thiên nhiên tráng lệ, đồng thời nhắc nhở chúng ta về sức mạnh động trời – vừa hùng vĩ, vừa đáng sợ – của hành tinh này.