Nghệ thuật trừu tượng, thoạt nhìn, có thể trông giống như những vệt sơn ngẫu nhiên, những hình khối rời rạc hay những gam màu dữ dội chẳng mang ý nghĩa gì. Nhưng nếu dừng lại ở đó thì ta đã bỏ lỡ toàn bộ tinh túy.

Nghệ thuật trừu tượng không nhằm sao chép thế giới một cách nguyên bản mà là để biểu đạt cảm xúc, tư tưởng, thậm chí cả âm nhạc hay chuyển động thông qua những hình thức không nhất thiết phải giống các sự vật trong đời thực.

Tóm lại, nghệ thuật trừu tượng là nghệ thuật phá bỏ sự tái hiện truyền thống, mời gọi người xem khám phá những tầng ý nghĩa sâu xa ẩn dưới bề mặt.

Một thoáng lịch sử của trừu tượng

Nguồn gốc của nghệ thuật trừu tượng bắt đầu từ đầu thế kỷ 20, khi các nghệ sĩ như Wassily Kandinsky, Kazimir Malevich và Piet Mondrian bắt tay vào thử nghiệm với những hình thức và sắc màu không còn phản ánh trực tiếp hiện thực. Kandinsky, thường được xem là một trong những người tiên phong, tin rằng màu sắc và hình khối có sức mạnh khơi dậy cảm xúc giống như âm nhạc. Ông từng viết: “Màu sắc là một sức mạnh trực tiếp tác động đến tâm hồn”. Nghệ thuật trừu tượng ra đời như một phản ứng trước một thế giới đang thay đổi — với công nghiệp hóa, công nghệ mới và những giá trị văn hóa đang dịch chuyển. Các nghệ sĩ ấy không hề vẽ vu vơ; họ đang sáng tạo ra một ngôn ngữ thị giác hoàn toàn mới.

Chủ đích chứ không ngẫu hứng

Một trong những ngộ nhận lớn nhất về nghệ thuật trừu tượng là cho rằng nó tùy tiện hoặc dễ dàng. Thực tế, các nghệ sĩ trừu tượng thường tính toán bố cục rất kỹ lưỡng. Họ chọn màu sắc để gợi cảm xúc, sắp xếp hình khối để dẫn dắt ánh nhìn, và sử dụng tỉ lệ, chất liệu để tạo cân bằng cũng như nhấn mạnh. Chỉ vì một tác phẩm không giống thực tế không có nghĩa là nó thiếu đi chủ ý. Nhiều nghệ sĩ còn dành nhiều ngày, thậm chí nhiều tuần để hoàn thiện từng nét vẽ cho đến khi đạt được cảm giác “đúng”.

Ngôn ngữ của hình khối và màu sắc

Hãy tưởng tượng màu sắc và hình khối như một ngôn ngữ — không cần từ ngữ mà dựa vào tín hiệu thị giác. Trong nghệ thuật trừu tượng, một tam giác đỏ có thể biểu đạt năng lượng hay sự dữ dội, trong khi một vòng tròn xanh dịu lại gợi sự yên bình và hòa hợp. Những cách hiểu này không cố định, và chính đó là điều kỳ diệu. Người nghệ sĩ đưa ra một gợi ý, còn người thưởng thức mang trải nghiệm cá nhân của mình để diễn giải. Sự tương tác ấy là một trong những sức mạnh lớn lao của nghệ thuật trừu tượng.

Cảm xúc, không phải sự tái hiện

Nghệ thuật trừu tượng thường tập trung vào cảm xúc thay vì hình thức. Nếu một bức tranh truyền thống về cơn bão sẽ mô tả mưa gió, thì tranh trừu tượng lại dùng những đường nét gấp khúc và gam xám đậm để truyền tải cường độ cảm xúc dữ dội của cơn bão. Điều này mang đến cho nghệ thuật trừu tượng một sức mạnh đặc biệt — nó vượt qua sự mô tả bề mặt và chạm thẳng vào thế giới nội tâm của người xem. Paul Klee, một nghệ sĩ tiên phong, từng nhấn mạnh: *“Nghệ thuật không tái tạo cái hữu hình mà làm cho cái vô hình trở nên hiển lộ”.

Hỗ trợ từ khoa học và tâm lý

Các nghiên cứu trong thần kinh học và tâm lý học đã chứng minh rằng nghệ thuật trừu tượng kích hoạt não bộ theo những cách đặc biệt. Một nghiên cứu năm 2014 của Đại học London cho thấy việc ngắm nhìn tranh trừu tượng có thể kích thích các vùng não liên quan đến ra quyết định, cảm xúc và sáng tạo. Nhà thần kinh học Semir Zeki, người dẫn dắt nghiên cứu, kết luận rằng nghệ thuật trừu tượng “giải phóng chúng ta khỏi sự chi phối của hiện thực”, khuyến khích một kiểu tư duy sâu hơn và giàu trí tưởng tượng. Phản ứng của bạn trước một bức tranh trừu tượng không hề ngẫu nhiên — đó là sự tương tác phức tạp giữa cảm xúc và tư duy trong não bộ.

Vì sao nghệ thuật trừu tượng vẫn quan trọng hôm nay

Trong thế giới hối hả và bão hòa hình ảnh ngày nay, nghệ thuật trừu tượng mang đến một khoảnh khắc để dừng lại và suy ngẫm. Nó không dồn dập chi tiết hay câu chuyện, mà trao cho bạn khoảng trống. Khoảng trống để tự do diễn giải và cộng hưởng cảm xúc. Điều này đặc biệt quý giá khi con người ngày càng tìm kiếm ý nghĩa và sự tĩnh lặng trong đời sống thường nhật. Nghệ thuật trừu tượng có thể là một dạng “thiền thị giác”, khuyến khích chúng ta chậm lại và hướng vào nội tâm.

Phê phán và hiểu lầm

Dĩ nhiên, không phải ai cũng yêu thích nghệ thuật trừu tượng. Một số nhà phê bình cho rằng nó thiếu kỹ năng hay quá mơ hồ. Nhưng cách nghĩ ấy bỏ qua chiều sâu trí tuệ và tài năng cần có để tạo nên một tác phẩm trừu tượng thành công. Vẽ thứ gì đó giống thật có thể dễ hơn, nhưng để thể hiện điều gì đó “cảm thấy thật” mà không cần đến hình ảnh quen thuộc — đó mới chính là thử thách sáng tạo mà nghệ thuật trừu tượng thực hiện tốt nhất.

Những minh chứng nổi tiếng phá bỏ định kiến

Nếu bạn vẫn còn hoài nghi, hãy nghĩ đến một số tác phẩm kinh điển. Tranh nhỏ giọt của Jackson Pollock có thể trông hỗn loạn, nhưng thực chất là một điệu vũ tinh tế giữa nhịp điệu và kiểm soát. Các tác phẩm dựa trên lưới ô vuông của Piet Mondrian lại dùng tỉ lệ chính xác để khám phá sự cân bằng và căng thẳng. Ngay cả những bức tranh sau này của Georgia O’Keeffe, dù khởi nguồn từ thiên nhiên, cũng chưng cất hình thức thành gần như trừu tượng, hé lộ một sự thật thị giác sâu sắc hơn. Những nghệ sĩ này không hề buông thả cho ngẫu nhiên — họ làm chủ ngôn ngữ nghệ thuật để giao tiếp bằng cảm xúc.

Làm thế nào để thưởng thức nghệ thuật trừu tượng

Vậy làm sao để tận hưởng nghệ thuật trừu tượng sâu sắc hơn? Trước hết, hãy buông bỏ nhu cầu “phải hiểu” nó theo lối truyền thống. Thay vào đó, hãy tự hỏi: Tác phẩm này khơi dậy cảm xúc gì? Nó gợi về ký ức hay ý nghĩ nào? Nghệ sĩ có thể đã cảm thấy gì khi sáng tác? Ở đây, không có câu trả lời sai. Mục tiêu là tương tác với tác phẩm theo cách của chính bạn.

Không dành cho tất cả mọi người — và điều đó không sao

Cũng như không phải ai cũng thích cùng một thể loại nhạc hay món ăn, không phải ai cũng kết nối với nghệ thuật trừu tượng — và điều đó hoàn toàn bình thường. Quan trọng là nhận ra rằng, trong đó luôn có điều gì đó để kết nối. Lần tới khi bạn thấy một bức tranh trừu tượng, đừng vội buông câu: “Trẻ con cũng vẽ được”, mà hãy tự hỏi: “Nó đang muốn nói gì và nó nói gì với tôi?”

Hãy để tâm trí phiêu du

Nghệ thuật trừu tượng là một lời mời — chứ không phải một câu đố buộc phải giải. Nó mở ra cánh cửa đến trí tưởng tượng, cảm xúc và cả chút bí ẩn. Vậy nên, lần tới khi bước vào phòng triển lãm hoặc lướt qua một bức tranh trừu tượng trên mạng, hãy dừng lại. Để đôi mắt tự do ngắm nhìn. Để tâm trí thả trôi. Biết đâu bạn sẽ nhận ra rằng điều tưởng chừng ngẫu nhiên lại chất chứa bao ý nghĩa.

Bạn đã bao giờ có một phản ứng mãnh liệt trước một tác phẩm trừu tượng? Hãy chia sẻ — chúng tôi rất muốn biết điều gì đã lay động bạn!