Bạn đã bao giờ cảm thấy bình tĩnh ngay lập tức trong một căn phòng có ánh sáng dịu nhẹ hay cảm thấy lo lắng lạ thường trong một hành lang đông đúc, không có cửa sổ chưa? Đó không phải là sự trùng hợp ngẫu nhiên.

Từ ánh sáng tràn qua cửa sổ trời đến đường cong của hành lang, thiết kế không gian ảnh hưởng sâu sắc đến tâm trạng, suy nghĩ và quyết định của chúng ta.

Bài viết này khám phá cách tâm lý học về không gian và ánh sáng có thể định hình một cách tinh tế và mạnh mẽ hành vi của chúng ta trong cuộc sống hàng ngày.

Độ nhạy cảm của não bộ với không gian

Con người vốn dĩ có nhận thức về không gian. Chúng ta xử lý môi trường xung quanh thông qua thị giác, âm thanh và vị trí của cơ thể so với các vật thể. Không gian hẹp có thể gây ra cảm giác bị giam cầm hoặc căng thẳng, trong khi không gian rộng mở thường tạo ra cảm giác nhẹ nhõm hoặc tự do.

Khoa học thần kinh đã chứng minh điều này: hồi hải mã, vùng não chịu trách nhiệm về trí nhớ không gian và định hướng, sẽ sáng lên khi chúng ta di chuyển trong một không gian kích thích các giác quan.

Ánh sáng: Người dẫn đường vô hình

Ánh sáng là một trong những yếu tố thiết kế có ảnh hưởng nhất nhưng lại bị bỏ qua. Nó hoạt động như một người dẫn đường vô hình, ảnh hưởng đến mọi thứ, từ nhịp sinh học đến năng suất. Tiếp xúc với ánh sáng tự nhiên giúp tăng cường nồng độ serotonin, cải thiện tâm trạng và sự tỉnh táo.

Ngược lại, ánh sáng kém, đặc biệt là ánh sáng nhân tạo gay gắt hoặc ánh sáng mờ, có thể gây mỏi mắt, đau đầu hoặc các triệu chứng trầm cảm.

Một nghiên cứu mang tính bước ngoặt năm 2014 của Đại học Northwestern đã phát hiện ra rằng nhân viên văn phòng tiếp xúc nhiều hơn với ánh sáng tự nhiên ban ngày sẽ ngủ lâu hơn và có chất lượng giấc ngủ tốt hơn. Tại bệnh viện, bệnh nhân ở phòng có cửa sổ lớn thường hồi phục nhanh hơn so với bệnh nhân ở phòng có ánh sáng nhân tạo. Ánh sáng không chỉ giúp chúng ta nhìn thấy mà còn thay đổi cảm xúc và hành vi của chúng ta.

Bố trí không gian và dòng chảy cảm xúc

Bố cục của một tòa nhà ảnh hưởng đến cách cảm xúc được phân bổ trong không gian. Ví dụ, bố cục mở thường khuyến khích sự tương tác và tính minh bạch, trong khi không gian phân chia có thể hỗ trợ sự riêng tư và tập trung.

Các đường cong và hình khối hữu cơ thường được coi là mang lại cảm giác thư thái, trong khi các góc cạnh sắc nét có thể tạo ra năng lượng - hoặc trong một số trường hợp, gây căng thẳng.

Các kiến trúc sư và nhà thiết kế nội thất thường sử dụng cách sắp xếp không gian để tạo ra một tâm trạng cụ thể. Ví dụ, các bảo tàng sử dụng ánh sáng và hình dạng hành lang để kiểm soát nhịp độ của khách tham quan, đảm bảo những khoảnh khắc dừng lại và suy ngẫm.

Màu sắc, bóng tối và nhận thức

Ánh sáng thể hiện màu sắc, và màu sắc có tác động tâm lý sâu sắc. Ánh sáng ấm làm nổi bật các tông màu đỏ, cam và vàng, vốn gắn liền với năng lượng và sự lạc quan. Mặt khác, ánh sáng mát mẻ làm nổi bật màu xanh lam và xanh lục, giúp thư giãn tâm trí và làm chậm nhịp tim.

Bóng tối cũng đóng một vai trò nhất định. Bóng tối được đặt một cách chiến lược có thể tạo thêm chiều sâu, sự bí ẩn, hoặc thậm chí là sự thoải mái. Hãy tưởng tượng một góc đọc sách ấm cúng được che khuất một phần bởi bóng tối—nó mang lại cảm giác an toàn và yên bình. Mặt khác, ánh sáng gắt với độ tương phản mạnh có thể tạo cảm giác căng thẳng hoặc ngột ngạt. Việc cân bằng ánh sáng và bóng tối là điều cần thiết để định hình trải nghiệm cảm xúc.

Không gian cá nhân và sự kiểm soát

Cảm giác kiểm soát trong một không gian góp phần đáng kể vào sức khỏe cảm xúc. Mọi người có xu hướng cảm thấy thư giãn hơn ở những khu vực mà họ có thể điều chỉnh ánh sáng, chỗ ngồi hoặc nhiệt độ.

Trong một nghiên cứu của Harvard Health năm 2020, những người tham gia có thể kiểm soát môi trường của mình—như rèm cửa có thể điều chỉnh hoặc đèn có thể điều chỉnh độ sáng—đã báo cáo rằng họ giảm căng thẳng và hài lòng hơn trong công việc.

Khái niệm này đặc biệt quan trọng trong môi trường giáo dục hoặc trị liệu, nơi những người có độ nhạy cảm về giác quan có thể cần ánh sáng thích ứng hoặc khu vực yên tĩnh. Việc cho phép mọi người kiểm soát môi trường của mình không phải là một điều xa xỉ; đó là một nhu cầu tâm lý.

Ánh sáng và năng suất

Nhiều công ty hiện nay nhận ra mối liên hệ giữa ánh sáng và năng suất. Các văn phòng kết hợp ánh sáng ban ngày, vách ngăn kính và cửa sổ trần thường chứng kiến tinh thần và năng suất làm việc của nhân viên cao hơn.

Theo báo cáo của hội đồng công trình xanh thế giới năm 2018, những người làm việc trong môi trường tràn ngập ánh sáng ban ngày có năng suất tăng 15% so với những người làm việc trong không gian được chiếu sáng nhân tạo.

Ngay cả hướng của ánh sáng cũng rất quan trọng. Cửa sổ hướng Bắc cung cấp ánh sáng ổn định suốt cả ngày, lý tưởng cho công việc tập trung, trong khi cửa sổ hướng Đông mang lại ánh sáng buổi sáng tràn đầy năng lượng, hoàn hảo để bắt đầu một ngày mới tràn đầy năng lượng. Hệ thống ánh sáng nhân tạo mô phỏng chu kỳ ánh sáng ban ngày tự nhiên cũng đang được sử dụng để hỗ trợ sự tập trung tinh thần lâu dài.

Không gian chữa lành

Các bệnh viện, trung tâm trị liệu và thậm chí cả phòng thiền hiện nay đều ưu tiên thiết kế khuyến khích sự chữa lành. Ánh sáng dịu nhẹ, bố cục không gian rộng rãi và vật liệu tự nhiên đều được lựa chọn cẩn thận để giảm bớt lo lắng và tạo cảm giác thư thái. Trong kiến trúc chăm sóc sức khỏe, ngay cả chiều cao trần nhà và vị trí đặt đèn cũng được tính toán để giảm thiểu tình trạng quá tải cảm giác.

Một ví dụ là Trung tâm Maggie ở London, được thiết kế để mang đến sự thoải mái và tôn nghiêm cho bệnh nhân ung thư. Tòa nhà sử dụng gỗ ấm áp, ánh sáng tự nhiên khuếch tán và bố cục liền mạch để hỗ trợ quá trình chữa lành cảm xúc. Những không gian như vậy chứng minh rằng lựa chọn kiến trúc có tác động tâm lý thực sự.

Ánh sáng và an toàn đô thị

Trong môi trường đô thị, ánh sáng cũng đóng một vai trò quan trọng trong cảm nhận về sự an toàn. Vỉa hè được chiếu sáng tốt, không gian công cộng mở và lối vào tòa nhà được chiếu sáng giúp mọi người cảm thấy an toàn. Mặt khác, ánh sáng kém có thể tạo ra cảm giác bất an hoặc thậm chí tránh né một số khu vực nhất định, làm gián đoạn dòng chảy của cuộc sống đô thị.

Các nhà thiết kế đô thị thường sử dụng các chiến lược "chiếu sáng nhiều lớp" - kết hợp đèn đường, đèn mặt tiền tòa nhà và đèn chiếu sáng điểm nhấn - để làm cho các khu phố trở nên hấp dẫn và tiện dụng hơn sau khi trời tối.

Thiết kế nội thất chánh niệm

Thiết kế nội thất xem xét các tác động tâm lý của không gian và ánh sáng sẽ tạo nên một môi trường sống chánh niệm, lấy con người làm trung tâm. Việc kết hợp các yếu tố như giếng trời, tầm nhìn thoáng đãng và các góc mềm mại có thể tạo ra những không gian mang lại cảm giác trực quan và hỗ trợ.

Ngay cả những thay đổi nhỏ, chẳng hạn như sắp xếp lại đồ nội thất để tận dụng tối đa ánh sáng mặt trời hoặc thêm gương để phản chiếu ánh sáng, cũng có thể cải thiện đáng kể sắc thái cảm xúc của căn phòng. Dù ở nhà, trường học hay nơi làm việc, thiết kế không gian có chủ đích đều hỗ trợ sự minh mẫn, tập trung và cân bằng cảm xúc.

Kết luận: Không gian của bạn nói lên điều gì?

Hãy dành chút thời gian và nhìn xung quanh. Môi trường xung quanh bạn đang giúp bạn cảm thấy tốt nhất, hay đang âm thầm chống lại bạn? Dù là góc đọc sách ngập tràn ánh nắng hay không gian làm việc gọn gàng, mọi thứ xung quanh đều nói lên tâm trí và cảm xúc của bạn—thường mạnh mẽ hơn cả lời nói.

Lần tới khi bước vào một căn phòng, hãy tự hỏi: Không gian này khiến tôi cảm thấy thế nào? Với nhận thức đó, bạn sẽ bắt đầu nhìn nhận ánh sáng và không gian không chỉ là phông nền, mà là những công cụ mạnh mẽ định hình cuộc sống hàng ngày của bạn.