Hãy tưởng tượng một buổi sáng bạn đắm mình trong làn nước trong vắt, ngỡ ngàng trước những tòa tháp san hô rực rỡ sắc màu – nơi muôn loài sinh vật hội tụ – rồi chỉ vài ngày sau quay lại, tất cả đã biến thành những tàn tích trắng xóa, lạnh lẽo.
Những thành phố dưới nước từng là sân khấu của đàn cá tung tăng, cá heo nô đùa, giờ chỉ còn im lìm và hoang tàn. Hiện tượng tẩy trắng san hô không còn là câu chuyện xa xôi – nó đang diễn ra ngay lúc này, xóa sổ hàng thế kỷ phát triển chỉ trong vài tuần.
Khi các rạn san hô sụp đổ, hiệu ứng dây chuyền lan xa hơn nhiều so với đường bờ biển.
Những điều cơ bản về tẩy trắng
Ở trung tâm của mỗi rạn san hô là một mối quan hệ cộng sinh vi mô: san hô là “chủ nhà” của những tảo nhỏ gọi là zooxanthellae, loài tảo này quang hợp để tạo năng lượng. Khi nhiệt độ nước tăng cao hoặc ô nhiễm gây căng thẳng cho hệ sinh thái, san hô sẽ “đuổi” tảo ra như một phản ứng tự vệ. Bị tước mất những cư dân đầy màu sắc, bộ khung bên trong của san hô hiện ra trắng sáng – vì thế mới gọi là “tẩy trắng”. Không còn nguồn năng lượng từ tảo, phần lớn san hô sẽ chết đói, chỉ một số ít loài khỏe mới sống cầm cự nhờ lọc phù du.
Sóng nhiệt dâng cao
Từ năm 1900, nhiệt độ đại dương đã tăng khoảng 1°C – đủ để đẩy san hô vào tình trạng nguy hiểm. Những đợt sóng nhiệt biển – thời kỳ nước biển nóng bất thường – giờ kéo dài hàng tuần, thậm chí hàng tháng thay vì chỉ vài ngày. Chỉ cần nhiệt độ tăng nhẹ so với mức bình thường cũng có thể khiến những vùng san hô rộng lớn bị tẩy trắng. Biến đổi khí hậu khiến sóng nhiệt trở nên nóng hơn, lâu hơn và thường xuyên hơn, biến hiện tượng tẩy trắng thành một mối đe dọa nghiêm trọng và thường trực.
Những mối nguy địa phương
Nhiệt độ là tâm điểm của báo chí, nhưng san hô còn đối mặt với nhiều hiểm họa khác. Lượng CO₂ tăng khiến nước biển axit hóa, làm yếu cấu trúc san hô. Bão và lũ phá hủy rạn, trong khi ô nhiễm từ đất liền chảy ra biển gây bùng nổ tảo hại. Đánh bắt quá mức phá vỡ cân bằng hệ sinh thái, còn việc xây dựng ven biển hủy hoại rừng ngập mặn – “vườn ươm” của cá non. Tất cả yếu tố này làm san hô suy yếu, khiến tác động của sóng nhiệt càng thêm nghiêm trọng.
Ảnh hưởng trên toàn cầu
Hệ thống san hô lớn nhất thế giới đã trải qua 5 đợt tẩy trắng nghiêm trọng kể từ năm 2016. Năm 2022, trong hiện tượng La Niña lần đầu tiên, 91% rạn bị ảnh hưởng. Năm 2024, nắng nóng cực đoan kéo dài nhiều tuần gây thiệt hại nặng hơn trước ở khu vực phía nam. Các rạn san hô tại Caribe và Tam giác San hô cũng chịu chung số phận. Không một vùng nhiệt đới nào còn an toàn – những rạn san hô từng sôi động nay chỉ còn bộ xương trắng bệch.
Hệ sinh thái sụp đổ
San hô là nền tảng của chuỗi thức ăn đại dương. Khi san hô chết, cá nhỏ mất nơi trú ẩn và nguồn thức ăn, buộc phải bơi ra biển khơi – nơi chúng dễ dàng trở thành mồi của kẻ săn mồi lớn hơn. Cá mập phải di chuyển xa hơn để kiếm ăn, quần thể cá suy giảm. Ngay cả cá hề sống trong hải quỳ cũng gặp khó khăn khi tìm nơi an toàn. Khi nhiều loài biến mất, cộng đồng sinh vật trên rạn tan rã như tấm vải bị xé rách.
Tác động tới cộng đồng
Rạn san hô không chỉ là báu vật sinh thái mà còn là “động cơ” kinh tế. Các thị trấn ven biển dựa vào du lịch lặn ngắm san hô, câu cá để duy trì sinh kế. Rạn khỏe mạnh hấp thu năng lượng sóng, bảo vệ bờ biển khỏi sóng lớn và xói mòn. Khi san hô biến mất, khu nghỉ mát ven biển thất thu, nguồn cá cạn kiệt, tường chắn biển nhân tạo trở thành giải pháp duy nhất – với chi phí tài chính và môi trường khổng lồ.
Lộ trình phục hồi
San hô có thể hồi sinh – nhưng chỉ khi được nghỉ ngơi và điều kiện thuận lợi. Một đợt tẩy trắng nghiêm trọng có thể xóa sổ 30% quần thể san hô chỉ trong một mùa. Trong điều kiện lý tưởng, quá trình tái sinh cần cả thập kỷ. Nhưng nếu tới giữa thế kỷ này sóng nhiệt xảy ra hàng năm, san hô non sẽ không kịp phát triển và sự chết chóc sẽ vĩnh viễn. Xây dựng khả năng chống chịu nghĩa là giảm áp lực ngay từ bây giờ để rạn kịp hồi phục trước đợt nóng tiếp theo.
Hành động khẩn cấp
Thời gian không còn nhiều. Để giới hạn mức tăng nhiệt ở 1,5°C, chúng ta phải chấm dứt than đá và nhiên liệu hóa thạch, chuyển sang 100% năng lượng tái tạo trước năm 2030, và cắt giảm 75% lượng khí thải trong thập kỷ này. Ngừng trợ cấp công cho dầu khí, dừng các dự án mới và bảo vệ vùng biển là các bước chính sách then chốt. Lãnh đạo mạnh mẽ có thể đưa thế giới tránh khỏi thảm họa và hướng tới tương lai nơi san hô hồi sinh.
Vai trò của mỗi người
Mỗi lựa chọn đều có ý nghĩa. Hãy ưu tiên phương tiện ít phát thải – đi xe đạp, giao thông công cộng hoặc đi chung xe. Giảm đồ nhựa dùng một lần, ủng hộ thủy sản bền vững và đóng góp cho các chương trình bảo tồn rạn. Chia sẻ thông tin đáng tin cậy trên mạng xã hội – xen kẽ câu chuyện thành công với sự thật đáng báo động. Cùng nhau, những hành động nhỏ hàng ngày có thể làm mát hành tinh và trao cho san hô một cơ hội sống sót.
Kết luận
Rạn san hô phản chiếu tác động của con người lên Trái Đất. Sự tồn tại của chúng phụ thuộc vào quyết định của chúng ta hôm nay. Bằng cách giảm phát thải, hạn chế ô nhiễm và thúc đẩy năng lượng sạch, chúng ta có thể biến bi kịch dưới đáy biển thành câu chuyện về sức sống và sự hồi sinh. Những thế giới rực rỡ sắc màu dưới làn sóng đang trông chờ vào quyết tâm của chúng ta – hãy đảm bảo chúng còn tồn tại cho thế hệ mai sau.
