Xin chào các bạn, đã bao giờ tưởng tượng có thể nghe được âm nhạc từ một thế kỷ trước chỉ bằng… móng tay hay một chiếc đũa chưa? Nghe có vẻ bất khả thi, đúng không?

Hôm nay, chúng tôi sẽ đưa bạn bước vào chuyến du hành ngược thời gian, khám phá thế giới kỳ diệu của máy hát đĩa phonograph — một phát minh từng mang âm nhạc đến mọi mái ấm, từ rất lâu trước khi máy nghe nhạc kỹ thuật số hay điện thoại thông minh ra đời.

Hãy cùng tìm hiểu cách mà cỗ máy cơ học này vẫn có thể khiến chúng ta kinh ngạc đến tận hôm nay!

Phonograph là gì và hoạt động ra sao?

Trước thập niên 1970, phonograph là một trong những thiết bị âm thanh phổ biến nhất trong gia đình. Khác với các máy phát nhạc hiện đại, nó không cần dùng điện. Thay vào đó, toàn bộ cơ chế vận hành dựa trên hệ thống cơ học thuần túy, được kích hoạt bằng lò xo quay tay. Hầu hết máy phonograph đều có chiếc loa kèn lớn nhô ra từ tủ gỗ, bên trong chứa bánh răng, cơ cấu lên dây và bàn xoay. Máy sử dụng đĩa SP (Standard Play) dày, quay ở tốc độ 78 vòng/phút (RPM). Mỗi mặt đĩa lưu được khoảng 5 phút âm thanh, nghĩa là một chiếc đĩa cho tổng cộng 10 phút nhạc. Kim đọc làm bằng thép, và thường sau mỗi lần phát xong phải thay mới do bị mài mòn.

Khoa học phía sau âm thanh

Điều kỳ diệu của phonograph nằm ở chỗ nó hoàn toàn cơ học. Khi kim di chuyển trong các rãnh đĩa, nó rung theo hoa văn khắc trên bề mặt. Dao động này truyền đến màng rung bên trong đầu âm thanh, rồi được khuếch đại qua loa kèn. Không điện, không công nghệ số — chỉ thuần túy là cơ học và âm thanh. Sau này, máy quay đĩa điện ra đời, sử dụng kim gắn đá quý và kết hợp chuyển động cơ học với tín hiệu điện. Những mẫu này có thể phát đĩa LP ở tốc độ 33⅓ RPM (mỗi mặt khoảng 30 phút), đĩa SP ở 78 RPM, và cả đĩa EP ở 45 RPM, chỉ bằng cách thay kim và chỉnh tốc độ.

Một thí nghiệm kỳ lạ dưới ánh trăng

Một đêm tĩnh lặng, sau khi lên dây cho một chiếc phonograph cũ và đặt một đĩa LP hiện đại lên, điều bất ngờ đã xảy ra. Khi bàn xoay quay, chúng tôi vô tình chạm móng tay vào rãnh đĩa. Thật kinh ngạc, âm nhạc mơ hồ vang lên ngay từ đầu ngón tay! Âm lượng không lớn, nhưng kể cả khi áp tai cách 50 cm, chúng tôi vẫn nghe rõ giai điệu rung ngân — giống tiếng muỗi vo ve, nhưng lại đầy nhạc tính. Khoảnh khắc đó vừa lạ lùng vừa phấn khích, như thể chúng tôi tình cờ khám phá ra một bí mật bị lãng quên từ lâu.

Đũa tre có thật sự chơi được nhạc?

Từ phát hiện với móng tay, chúng tôi tiếp tục thử bẻ đôi chiếc đũa gỗ dùng một lần, rồi nhẹ nhàng đặt đầu nhọn vào rãnh đĩa. Và thật bất ngờ nó hoạt động! Âm thanh không chỉ lớn hơn mà còn rõ hơn móng tay. Chỉ một mẩu gỗ nhỏ bỗng biến thành kim phát nhạc! Tiếp đó, chúng tôi vót một thanh tre thành kích cỡ của kim thật, và hiệu quả còn ấn tượng hơn. Khi lắp vào đầu âm thanh của máy, kim tre đã chơi nhạc trọn vẹn là một sự kết hợp tuyệt vời giữa cũ và mới.

Khi lịch sử cất tiếng hát

Một số chiếc đĩa chúng tôi dùng đã gần trăm tuổi. Nghe lại giọng hát và nhạc cụ từ thuở xa xưa vang lên trên một thiết bị không hề dùng điện — cảm giác như được bước vào cỗ máy thời gian. Âm thanh dù lạo xạo nhưng tràn đầy hồn nhạc khiến chúng tôi cảm nhận rõ sợi dây kết nối với thế hệ đã qua.

Vì sao vẫn yêu phonograph?

Phonograph từng có thời kỳ hoàng kim một thế kỷ trước, nhưng nay đã dần lùi vào bóng tối lịch sử. Ít người còn hiểu nguyên lý hoạt động, càng hiếm người biết sửa chữa hay bảo dưỡng. Tài liệu trên mạng ít ỏi, sách viết về nó cũng khó tìm. Nếu muốn khám phá hết bí ẩn, chúng ta phải tự mình tìm tòi, từng thí nghiệm một.

Thực hành để khám phá

Qua trải nghiệm thực tế này, chúng tôi nhận ra rằng ngay cả những công nghệ bị lãng quên cũng có thể đem lại bất ngờ. Có thể ai đó đã biết trước những điều này, nhưng khi tự mình khám phá, niềm vui và sự hiểu biết lại mới mẻ vô cùng. Như câu nói xưa: “Học đi đôi với hành” và giá trị ấy thì không bao giờ lỗi thời.

Giữ mãi ngọn lửa tò mò

Bạn đã từng thử chơi nhạc mà không dùng điện chưa? Hoặc tìm thấy một món đồ cổ vẫn hoạt động theo cách bất ngờ? Hãy chia sẻ câu chuyện của bạn — chúng tôi rất muốn nghe cách bạn kết nối với quá khứ! Biết đâu, lần tới khi bắt gặp một chiếc phonograph phủ bụi, bạn sẽ muốn quan sát kỹ hơn và thử cho nó quay một vòng. Bởi khi ấy, chúng ta không chỉ đang nghe nhạc — mà còn đang lắng nghe lịch sử. Hãy cùng nhau khám phá thêm những điều kỳ diệu!