Hãy tưởng tượng một cơn ho nhẹ dần biến thành những trận ho dữ dội, mỗi hơi thở như bị hút cạn khỏi lá phổi bé nhỏ—rồi theo sau là tiếng “rít” rợn người khi cố gắng hít vào.
Ho gà, hay pertussis, có thể khởi đầu như một cảm lạnh thông thường theo mùa nhưng lại tiềm ẩn nguy cơ tử vong, đặc biệt ở trẻ dưới 6 tháng tuổi. Việc nhận biết và xử lý kịp thời có thể cứu sống.
Triệu Chứng Ho Đặc Trưng
Vi khuẩn Bordetella pertussis bám vào niêm mạc đường hô hấp, kích hoạt các cơn ho dữ dội không dứt. Trong giai đoạn thứ hai, hay còn gọi là giai đoạn co thắt (paroxysmal), người bệnh có thể ho liên tục suốt một phút, khiến mặt đỏ bừng, vỡ mao mạch vùng mặt, thậm chí nôn mửa. Dấu hiệu đặc trưng nhất là tiếng “rít” khi bệnh nhân cố gắng hít hơi sau mỗi cơn ho.
Hiểu Rõ Các Giai Đoạn
Ho gà diễn tiến qua ba giai đoạn rõ rệt:
- Giai đoạn viêm long (1–2 tuần): Sổ mũi, sốt nhẹ, ho rải rác giống cảm lạnh.
- Giai đoạn co thắt (2–8 tuần): Các cơn ho dữ dội, vỡ mạch máu ở mắt, nôn sau ho, và tiếng rít đặc trưng.
- Giai đoạn hồi phục (vài tuần đến vài tháng): Cơn ho giảm dần nhưng có thể kéo dài hơn 100 ngày, nhất là ở trẻ trong độ tuổi đến trường.
Nhận Biết Dấu Hiệu Cảnh Báo
Triệu chứng ban đầu dễ khiến người ta chủ quan, nhưng cần đặc biệt chú ý nếu thấy:
- Nôn sau cơn ho: Mỗi cơn ho kết thúc bằng việc nôn khan hoặc ói.
- Xuất huyết quanh mắt (periorbital petechiae): Những đốm đỏ li ti quanh mắt do áp lực ho.
- Ngưng thở ở trẻ nhỏ: Dấu hiệu cho thấy nguy cơ thiếu oxy nghiêm trọng.
- Tái xanh: Môi hoặc móng tay chuyển màu xanh khi ho.
Nếu có bất kỳ biểu hiện nào trên, cần đưa đi khám ngay lập tức.
Các Bước Chẩn Đoán
Chẩn đoán ho gà cần thực hiện phết mũi họng —một dạng lấy mẫu sâu trong mũi giống như test COVID giai đoạn đầu—để làm PCR hoặc nuôi cấy (chi phí khoảng 100–200 đô la). Với những trường hợp đến muộn, xét nghiệm huyết thanh đo nồng độ kháng thể cũng có thể hỗ trợ chẩn đoán. Việc lấy mẫu trong vòng ba tuần kể từ khi bắt đầu ho cho độ chính xác cao nhất.
Thời Điểm Điều Trị
Kháng sinh nhóm macrolide
như azithromycin
(10 mg/kg ngày đầu, sau đó 5 mg/kg từ ngày 2–5) hoặc erythromycin đạt hiệu quả cao nhất nếu được dùng trong vòng 7 ngày đầu có triệu chứng, giúp rút ngắn thời gian lây nhiễm và giảm mức độ ho. Sau hai tuần, kháng sinh không còn tác động đến diễn tiến bệnh, nhưng vẫn hữu ích trong việc ngăn ngừa lây lan.
Phác Đồ Tiêm Ngừa
Phòng ngừa ho gà phụ thuộc vào tiêm chủng:
- Tdap cho mẹ bầu: Tiêm trong khoảng tuần 27–36 thai kỳ giúp truyền kháng thể sang thai nhi, giảm 78% nguy cơ mắc và 90% ca nhập viện ở trẻ sơ sinh.
- Bộ ba DTaP cho trẻ: Tiêm lúc 2, 4, 6 và 15 tháng, thêm liều tăng cường lúc 4 tuổi; bảo vệ đến 98% sau khi hoàn tất.
- Tdap nhắc lại: Tiêm lúc 11–12 tuổi và sau đó mỗi 10 năm—hoặc mỗi lần mang thai—để bảo vệ người lớn, vốn là nguồn lây phổ biến cho trẻ nhỏ.
Biện Pháp Dự Phòng
Khi có thành viên trong nhà dương tính, dự phòng sau phơi nhiễm với kháng sinh macrolide trong 5 ngày cho tất cả người tiếp xúc gần—đặc biệt là trẻ sơ sinh, phụ nữ mang thai và người suy giảm miễn dịch có thể ngăn ngừa lây nhiễm thứ phát nếu được thực hiện trong vòng 21 ngày kể từ khi tiếp xúc.
Lời Khuyên Khi Chăm Sóc Tại Nhà
Không có siro ho không kê đơn nào hiệu quả với ho gà. Hãy tập trung vào:
- Bù nước: Cho uống nước hoặc dung dịch điện giải để thay thế lượng chất lỏng mất đi khi nôn.
- Máy tạo ẩm: Hơi nước mát giúp làm dịu cổ họng và làm loãng đờm.
- Mật ong (cho trẻ trên 1 tuổi): Một thìa nhỏ trước giờ ngủ giúp giảm ho.
Hãy theo dõi dấu hiệu mất nước—nếu lượng nước uống dưới 50 mL mỗi giờ, cần hỏi ý kiến bác sĩ.
Ngăn Ngừa Lây Lan
Cách ly là biện pháp then chốt để tránh bùng phát cộng đồng. Trẻ bị nhiễm chỉ được trở lại trường sau khi hoàn tất 5 ngày điều trị kháng sinh; nếu không điều trị, phải nghỉ học 21 ngày kể từ khi khởi phát cơn ho. Rửa tay kỹ lưỡng và khử trùng bề mặt là những biện pháp thiết yếu để hạn chế lây truyền qua giọt bắn.
Kết Luận
Ho gà đòi hỏi sự cảnh giác cao độ: từ việc nhận ra âm thanh “rít” đặc trưng, chú ý các dấu hiệu cảnh báo, đến xét nghiệm đúng lúc, dùng kháng sinh kịp thời và tiêm chủng đầy đủ. Bằng cách nắm vững những kiến thức dựa trên chuyên môn này, mỗi phụ huynh hay người chăm sóc đều có thể chuyển từ bị động sang chủ động và bảo vệ những đối tượng dễ tổn thương khỏi vòng xoáy của căn bệnh hiểm nghèo này. Bạn sẽ chọn hành động nào hôm nay để củng cố “hàng rào phòng thủ” cho gia đình mình?
