Bạn đã bao giờ nhìn chằm chằm vào một bức tranh trừu tượng xoáy tròn và bất ngờ há hốc mồm chưa? Mảng màu đỏ thẫm ngẫu nhiên ấy trông như một chú mèo đang cười toe toét! Hay có lẽ những vệt than hỗn độn ấy hé lộ một khung cảnh ẩn giấu.
Khoảnh khắc kỳ diệu này, nơi những hình khối quen thuộc bỗng nhiên xuất hiện giữa sự hỗn loạn thị giác, được gọi là pareidolia. Nó không phải là một khiếm khuyết về nhận thức; mà là một đặc điểm quyến rũ, hé lộ sức sáng tạo đáng kinh ngạc được kết nối trong não bộ chúng ta.
Sức mạnh mô hình của não bộ
Pareidolia là siêu năng lực của tâm trí trong việc tìm kiếm trật tự trong sự ngẫu nhiên. Nó thúc đẩy chúng ta nhìn thấy những khuôn mặt trên mây, động vật trong các khối đá, hay hình ảnh trên vân gỗ. Bản năng này ăn sâu vào tiềm thức. Tổ tiên chúng ta dựa vào việc phát hiện ra những mối đe dọa tiềm tàng ngay lập tức—chẳng hạn như một loài săn mồi ngụy trang trong tán lá. Khả năng nhận dạng mô hình nhanh chóng này là một di sản sinh tồn, khiến não bộ chúng ta cực kỳ cảnh giác với những hình dạng quen thuộc, đặc biệt là khuôn mặt, trong những hình ảnh mơ hồ.
Trừu tượng so với phi khách quan
Hiểu rõ hơn về hiện tượng này khi chúng ta phân biệt nghệ thuật trừu tượng với nghệ thuật phi biểu tượng. Nghệ thuật trừu tượng thực thụ thường bắt đầu với một chủ thể thực tế—một người, phong cảnh hoặc vật thể—sau đó chắt lọc hoặc phân tích nó thành hình khối, màu sắc và đường nét.
Hãy nghĩ đến những cây đàn guitar của Picasso hay tranh phong cảnh của Kandinsky. Tuy nhiên, nghệ thuật phi biểu tượng cố tình cắt đứt mọi mối liên hệ với thực tại hữu hình. Nó hoàn toàn là về sự tương tác của màu sắc, hình khối, kết cấu và đường nét—nghệ thuật vì nghệ thuật.
Xử lý nhanh như chớp
Bộ não con người xử lý thông tin thị giác cực kỳ nhanh chóng—thường nhận ra các mô hình tiềm năng chỉ trong vòng 13 mili giây. Tốc độ này rất quan trọng để định hướng thế giới nhưng cũng định hình cách chúng ta nhìn nhận nghệ thuật.
Khi tiếp xúc với các tác phẩm trừu tượng hoặc phi biểu tượng, bộ não không chỉ thụ động tiếp nhận; nó còn chủ động tìm kiếm ý nghĩa. Nó cố gắng hết sức để so sánh những thông tin thị giác xa lạ với kho hình ảnh khổng lồ được lưu trữ, dẫn đến những khoảnh khắc nhận biết bất ngờ.
Tăng cường sự gắn kết nghệ thuật
Pareidolia làm phong phú đáng kể trải nghiệm của người xem với các tác phẩm trừu tượng. Việc khám phá một khuôn mặt hoặc hình dạng ẩn giấu tạo ra một kết nối cá nhân, biến sự quan sát thụ động thành một cuộc săn tìm kho báu chủ động. Cách diễn giải cá nhân này mời gọi người xem truyền tải câu chuyện, ký ức và cảm xúc của riêng họ lên bức tranh.
Đột nhiên, tác phẩm nghệ thuật trở nên độc đáo, mang đậm dấu ấn cá nhân, nuôi dưỡng một sự gắn kết sâu sắc và đáng nhớ hơn là chỉ đơn thuần thưởng thức sự hài hòa màu sắc.
Tình thế tiến thoái lưỡng nan trong ý đồ của nghệ sĩ
Mặc dù hiệu ứng pareidolia làm người xem thích thú, nhưng đôi khi nó có thể tạo ra sự căng thẳng với tầm nhìn ban đầu của nghệ sĩ. Một nghệ sĩ đang sáng tác một tác phẩm hoàn toàn phi biểu tượng, khám phá kết cấu và ánh sáng, có thể sẽ thất vọng nếu người xem chỉ thấy "một con vịt giữa cơn bão".
Sự nhận ra vô tình này có thể làm lu mờ sự tập trung của nghệ sĩ vào các yếu tố hình thức như nét cọ tinh tế, sự chuyển màu tinh tế, hoặc tính vật lý của chính bức tranh, làm mất đi sự chú ý khỏi mục tiêu cảm quan hoặc ý niệm cốt lõi của tác phẩm.
Những cuộc trò chuyện trên vải bố
Vô số nghệ sĩ trừu tượng kể lại những câu chuyện hấp dẫn về hiện tượng pareidolia ngoài ý muốn. Một giọt sơn biến thành một con mắt; một nét cọ rộng gợi lên một dãy núi. Đối với người xem, sự hồi hộp nằm ở việc khám phá. Khoảnh khắc khi một sự pha trộn hỗn loạn của màu sắc và hình khối đột nhiên hợp nhất thành một thứ gì đó dễ nhận biết chính là một cuộc đối thoại độc đáo, riêng tư giữa tác phẩm nghệ thuật và người quan sát.
Sân chơi của trí tưởng tượng
Nghiên cứu cho thấy những người có trí tưởng tượng phong phú sẽ trải nghiệm pareidolia mãnh liệt hơn. Hiện tượng này không chỉ giới hạn trong các phòng trưng bày. Nó xảy ra hàng ngày: nhìn thấy một khuôn mặt cau có trong nếp gấp của một tấm rèm, một con rồng trong làn hơi nước cuồn cuộn, hay hình trái tim trên vết cà phê. Những khoảnh khắc nhỏ bé này làm nổi bật nỗ lực sáng tạo không ngừng của bộ não chúng ta để hiểu thế giới, biến những điều tầm thường thành những khoảnh khắc kỳ diệu và bất ngờ.
Nâng cao sự trân trọng
Việc nhận ra Pareidolia đã chủ động thay đổi cách người ta tiếp cận nghệ thuật trừu tượng và phi biểu tượng. Nó chuyển trọng tâm từ "Nó được cho là gì?" sang "Tôi có thể khám phá điều gì?". Sự cởi mở này cho phép người xem cảm nhận kỹ thuật của nghệ sĩ - sự chồng lớp của sắc tố, năng lượng của việc tận hưởng hành trình cá nhân, giàu trí tưởng tượng mà tác phẩm nghệ thuật khơi dậy. Nó bổ sung thêm nhiều tầng ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi thị giác thuần túy.
Kết luận
Pareidolia không chỉ là một trò ảo thuật kỳ quặc của não bộ; nó là cầu nối giữa nhận thức, trí tưởng tượng và cảm xúc. Nó bộc lộ sức sáng tạo sâu sắc vốn có trong nhận thức của con người, luôn tìm kiếm những câu chuyện trong sự vô định hình. Lần tới khi bạn bắt gặp một tác phẩm trừu tượng, hãy nghiêng người. Hãy để ánh mắt bạn tự do lang thang.
Thử thách bản thân để tìm ra những hình ảnh ẩn giấu, những gương mặt im lặng, những phong cảnh ẩn hiện trong bức tranh. Hãy đón nhận sự mơ hồ thú vị. Nhận thức của bạn sẽ chủ động hoàn thiện tác phẩm nghệ thuật, biến một bố cục thị giác thành một cuộc gặp gỡ cá nhân độc đáo, chứa đầy những điều kỳ diệu bí ẩn đang chờ được khám phá. Hôm nay bạn sẽ khám phá thế giới ẩn giấu nào?
