Khi cơ thể thay đổi tư thế từ nằm hoặc ngồi sang đứng, trọng lực kéo máu xuống phần dưới cơ thể, làm giảm lưu lượng máu lên não.
Để bù đắp, hệ thần kinh tự động sẽ khởi động chuỗi phản ứng: mạch máu co lại, nhịp tim tăng lên và cung lượng tim được điều chỉnh để duy trì tưới máu não.
Vì sao máu lên não bị trì hoãn?
Theo bác sĩ Satish Raj, chuyên gia tim mạch về rối loạn hệ thần kinh tự chủ, hiện tượng choáng thoáng qua hoặc cảm giác sắp ngất thường không liên quan đến tổn thương thực thể ở não, mà là do sự mất cân bằng tạm thời giữa phản ứng mạch máu và yêu cầu trọng lực. Ở người trẻ, phản ứng này thường liên quan đến phản xạ phế vị, trong khi ở người lớn tuổi, nguyên nhân có thể đến từ độ cứng mạch máu hoặc suy giảm điều hòa thần kinh tự động.
Hội chứng nhịp tim nhanh tư thế (POTS)
Một nguyên nhân ít được biết đến nhưng ngày càng phổ biến là hội chứng POTS. Đây là rối loạn điều hòa thể tích máu và trương lực mạch khi thay đổi tư thế. Khác với hạ huyết áp tư thế thông thường, POTS biểu hiện bằng việc nhịp tim tăng hơn 30 nhịp/phút trong vòng 10 phút sau khi đứng, mà không có tụt huyết áp rõ rệt. Người bệnh có thể cảm thấy chóng mặt, tim đập nhanh, choáng váng và suy giảm tập trung. Nghiên cứu gần đây cho thấy, POTS có thể liên quan đến hoạt động quá mức của hệ giao cảm và co mạch không hiệu quả ở vùng bụng – đặc biệt sau khi ngồi hoặc nằm lâu.
Vai trò của mất nước và thể tích máu
Mất nước hoặc thiếu thể tích máu là yếu tố phổ biến dẫn đến chóng mặt khi đứng dậy. Nguyên nhân có thể do đổ mồ hôi quá nhiều, bệnh lý hoặc uống không đủ nước. Ngay cả tình trạng mất nước nhẹ cũng có thể làm chậm phản xạ điều hòa huyết áp, đặc biệt ở người có hệ thần kinh tự chủ suy yếu.
Thuốc và tác dụng phụ
Một số loại thuốc có thể làm tăng nguy cơ chóng mặt tư thế, chẳng hạn thuốc huyết áp, thuốc lợi tiểu, thuốc chống trầm cảm 3 vòng, và thuốc chẹn alpha. Những thuốc này ảnh hưởng đến cân bằng dịch hoặc trương lực mạch máu. Theo bác sĩ Christopher Zalewski, nếu cảm giác chóng mặt xảy ra đều đặn sau khi dùng thuốc, đặc biệt trong giờ đầu, cần xem xét điều chỉnh liều hoặc đổi thuốc.
Yếu tố thần kinh và nội tiết
Các bệnh thần kinh như Parkinson hoặc teo đa hệ thống có thể làm suy giảm điều hòa thần kinh tự chủ, khiến huyết áp không thích ứng tốt với thay đổi tư thế. Ngoài ra, rối loạn tuyến thượng thận hoặc tuyến giáp cũng có thể ảnh hưởng đến trương lực mạch và thể tích huyết tương, gây ra triệu chứng tương tự và cần được chẩn đoán phân biệt.
Chẩn đoán lâm sàng và xét nghiệm
Việc đo huyết áp và nhịp tim khi thay đổi tư thế là bước đầu tiên quan trọng. Trường hợp cần làm rõ hơn có thể áp dụng nghiệm pháp bàn nghiêng hoặc theo dõi huyết động liên tục. Gần đây, các thiết bị đeo theo dõi huyết áp tại nhà đã giúp phát hiện sớm những thay đổi nhỏ không biểu hiện rõ trong khám trực tiếp.
Chiến lược điều trị tùy nguyên nhân
Việc điều trị phụ thuộc vào nguyên nhân gây chóng mặt:
- Với hạ huyết áp tư thế: tăng lượng nước và muối (theo chỉ dẫn bác sĩ), mặc vớ ép tĩnh mạch.
- Với POTS: có thể dùng thuốc chẹn beta, fludrocortisone hoặc tập luyện thể lực đều đặn.
- Nếu do thuốc: cần điều chỉnh liều hoặc thay thế thuốc phù hợp.
- Ngoài ra, nên nâng đầu giường khi ngủ, thay đổi tư thế chậm rãi, và co cơ chân nhẹ trước khi đứng dậy.
Tóm lại, choáng váng khi đứng không đơn thuần là vấn đề “máu không lên não” mà là biểu hiện phức tạp của nhiều cơ chế sinh lý. Việc xác định đúng nguyên nhân là chìa khóa để điều trị hiệu quả và phòng ngừa nguy cơ té ngã hoặc ngất xỉu.
