Ngủ trưa từ lâu đã được ca ngợi là một thói quen tốt giúp tái tạo năng lượng, cải thiện sự tập trung và nâng cao hiệu suất làm việc.

Tuy nhiên, các nghiên cứu y học gần đây cho thấy việc chợp mắt giữa ngày không đơn thuần là “càng ngủ càng tốt”. Tác động của giấc ngủ trưa lên não bộ còn phụ thuộc vào thời lượng, độ tuổi và tình trạng thần kinh của từng người.

Ngủ trưa: Có lợi nhưng cần đúng cách

Các nghiên cứu gần đây ghi nhận rằng giấc ngủ ngắn dưới 30 phút có thể giúp cải thiện trí nhớ, nâng cao khả năng giải quyết vấn đề và điều chỉnh cảm xúc. Tiến sĩ Sara Mednick – chuyên gia về thần kinh học giấc ngủ – khẳng định rằng, những giấc ngủ trưa ngắn, được sắp xếp hợp lý, giúp tăng cường khả năng học tập và tỉnh táo mà không gây cảm giác nặng đầu khi tỉnh dậy.

Tuy vậy, ngủ trưa quá dài hoặc quá thường xuyên, đặc biệt là ở người lớn tuổi, lại có thể gây phản tác dụng. Một số nghiên cứu chỉ ra rằng những người ngủ trưa quá 1 giờ có nguy cơ suy giảm nhận thức cao hơn, bao gồm cả trí nhớ và khả năng tập trung. Các nhà khoa học cũng đang đặt ra nghi vấn liệu giấc ngủ dài có phản ánh bệnh lý tiềm ẩn như sa sút trí tuệ sớm hay rối loạn nhịp sinh học.

Giấc ngủ và hệ thống dọn rác của não bộ

Một khía cạnh quan trọng đang được giới khoa học chú ý là hệ thống glymphatic – cơ chế làm sạch chất độc trong não. Theo tiến sĩ Maiken Nedergaard, giấc ngủ sâu (slow-wave sleep) là yếu tố chủ chốt để hệ glymphatic hoạt động hiệu quả, giúp loại bỏ các chất độc thần kinh như beta-amyloid – một yếu tố liên quan đến bệnh Alzheimer.

Tuy nhiên, giấc ngủ trưa thường ngắn, nông hoặc gián đoạn nên khó đạt được giai đoạn ngủ sâu, từ đó hạn chế khả năng “làm sạch” của não. Hơn nữa, ngủ trưa không đều đặn hoặc thất thường có thể làm rối loạn nhịp sinh học, ảnh hưởng đến cân bằng hóa học trong vùng dưới đồi – trung tâm điều hòa giấc ngủ và hormone của não bộ.

Tuổi tác ảnh hưởng ra sao?

Tác động của giấc ngủ trưa thay đổi rõ rệt theo độ tuổi. Ở người trẻ, những giấc ngủ ngắn đúng thời điểm có thể tăng cường hoạt động vùng vỏ não trước trán – khu vực liên quan đến tư duy và tập trung. Trong khi đó, ở người lớn tuổi, ngủ trưa dài và lặp lại nhiều lần có thể là dấu hiệu cảnh báo sớm của các rối loạn thần kinh tiềm ẩn.

Ngủ trưa và các bệnh lý tâm thần – thần kinh

Những người mắc chứng trầm cảm, ngưng thở khi ngủ hoặc rối loạn thần kinh thường gặp tình trạng buồn ngủ ban ngày và ngủ trưa nhiều hơn bình thường. Tuy nhiên, các giấc ngủ này thường không mang tính phục hồi, mà ngược lại còn khiến cấu trúc giấc ngủ tổng thể bị phân mảnh hơn, dẫn đến mất cân bằng hóa học trong não.

Tiến sĩ Matthew Walker nhấn mạnh rằng giấc ngủ không liền mạch – dù là ban đêm hay do các giấc ngủ trưa rải rác – đều làm giảm hiệu quả của cả hai giai đoạn REM và NREM, vốn quan trọng cho việc xử lý cảm xúc và ghi nhớ.

Hướng dẫn từ chuyên gia: Ngủ trưa cần cá nhân hóa

Từ góc nhìn lâm sàng, các chuyên gia thần kinh và bác sĩ giấc ngủ khuyến nghị nên đánh giá giấc ngủ trưa theo từng hoàn cảnh cá nhân. Với người khỏe mạnh, một giấc ngủ trưa từ 15–20 phút có thể đem lại sự tỉnh táo và tinh thần sảng khoái. Ngược lại, nếu người lớn tuổi có xu hướng ngủ trưa lâu bất thường, nên xem đó như một dấu hiệu cần kiểm tra chuyên sâu về thần kinh.

Hiện nay, các bác sĩ không còn nhìn nhận giấc ngủ trưa theo hướng "tốt hay xấu tuyệt đối", mà tập trung vào chất lượng giấc ngủ, tiền sử sức khỏe, và diễn biến nhận thức của mỗi cá nhân.

Ngủ trưa không phải kẻ thù của não bộ – vấn đề nằm ở thời gian, tần suất và sức khỏe của người ngủ. Nếu bạn thường xuyên cảm thấy mệt mỏi, cần ngủ giữa ngày hoặc có các vấn đề về trí nhớ và tinh thần, hãy cân nhắc thăm khám chuyên gia thay vì tự ý thay đổi thói quen ngủ. Trong thời đại y học cá thể hóa, mỗi giấc ngủ – dù ngắn ngủi cũng xứng đáng được chăm sóc đúng cách để bảo vệ sức khỏe não bộ của chính bạn.