“Déjà vu” – thuật ngữ tiếng Pháp có nghĩa là “đã từng thấy” – mô tả hiện tượng khi bạn bước vào một tình huống hoàn toàn mới, nhưng lại cảm thấy quen thuộc đến kỳ lạ. Nhiều người xem đây là một sự “lỗi hệ thống” trong não, thoáng qua và vô hại.

Nhưng ngày càng có nhiều nghiên cứu thần kinh học hiện đại chỉ ra rằng cảm giác này không hề đơn giản. Nó có thể liên quan đến hoạt động trí nhớ phức tạp trong thùy thái dương và thậm chí phản ánh một số bất thường tiềm ẩn của hệ thần kinh.

Hoạt Động Não Bộ Đằng Sau Cảm Giác Quen Thuộc

Các nhà thần kinh học cho rằng hiện tượng déjà vu có liên quan chặt chẽ đến những vùng não chịu trách nhiệm ghi nhớ ký ức, đặc biệt là khu vực giữa thùy thái dương. Theo Tiến sĩ Chris Moulin – chuyên gia về nhận thức – déjà vu có thể xảy ra khi có một sự “chệch hướng tạm thời” trong tín hiệu thần kinh, khiến não tạo ra cảm giác quen thuộc dù không có ký ức thực sự nào được khơi lại.

Các kỹ thuật chụp cộng hưởng từ chức năng (fMRI) đã ghi nhận hoạt động tăng cường ở vùng hồi hải mã (hippocampus) và vỏ não entorhinal – hai trung tâm chính xử lý và nhận diện trí nhớ. Hiểu đơn giản, não có thể “dán nhầm nhãn” quen thuộc cho một trải nghiệm hoàn toàn mới vì các dòng tín hiệu bị rối nhẹ, giống như một lỗi nhỏ trong phần mềm thay vì hư hỏng hệ thống.

Phân Biệt Déjà Vu Bình Thường Và Bệnh Lý

Khoảng 60–80% người khỏe mạnh từng trải qua hiện tượng déjà vu ít nhất một lần trong đời. Tuy nhiên, nếu déjà vu xuất hiện thường xuyên, kéo dài hoặc đi kèm các triệu chứng thần kinh khác, nó có thể là dấu hiệu cảnh báo một vấn đề tiềm ẩn, đặc biệt là động kinh thùy thái dương.

Ở những người bị xơ hóa vùng giữa thùy thái dương (mesial temporal sclerosis), cảm giác déjà vu thường xảy ra ngay trước một cơn động kinh. Khi triệu chứng này trở nên bất thường, các bác sĩ khuyến nghị thực hiện điện não đồ (EEG) và chụp ảnh não để phát hiện sớm các rối loạn thần kinh hoặc bất thường cấu trúc vùng thái dương.

Khi Bộ Nhớ Trục Trặc Tạm Thời

Một giả thuyết phổ biến là hiện tượng này xảy ra do sự mất đồng bộ giữa các kênh xử lý trí nhớ ngắn hạn và dài hạn. Mô hình “xử lý chia đôi” (split-perception) cho rằng một độ trễ trong xử lý hình ảnh giữa hai bán cầu não có thể khiến não nhận nhầm một thông tin mới là đã từng gặp trước đó.

Ngoài ra, còn có giả thuyết về “ghi nhận nhầm lẫn” – khi tín hiệu cảm giác hiện tại quá giống với một ký ức cũ, khiến não tự động đánh dấu đó là điều quen thuộc. Tình trạng này dễ xảy ra khi chúng ta bị mệt mỏi, căng thẳng hoặc mất tập trung – những lúc não khó mã hóa thông tin chính xác.

Déjà Vu Có Phải Luôn Vô Hại?

Đa số trường hợp déjà vu không kéo dài và không gây hậu quả gì nghiêm trọng. Tuy nhiên, nếu nó xảy ra lặp đi lặp lại, gây khó chịu hoặc đi kèm với mất phương hướng, nhìn mờ, hay khó nói, người bệnh cần được kiểm tra kỹ lưỡng.

Đáng chú ý, y văn từng ghi nhận một hội chứng hiếm gặp gọi là “déjà vu mạn tính”, nơi người bệnh liên tục cảm thấy mọi thứ xung quanh đều quen thuộc. Trong những trường hợp này, vấn đề có thể liên quan đến rối loạn tâm thần như rối loạn phân ly hoặc ám ảnh cưỡng chế, đòi hỏi sự can thiệp đa chuyên khoa từ tâm lý đến thần kinh.

Các bạn đọc giả thân mến, déjà vu không chỉ là một cảm giác “lạ mà quen” mà còn là chiếc gương soi phản xạ sự vận hành phức tạp của não bộ. Dù thường vô hại, hiện tượng này có thể hé lộ những manh mối quý giá về trí nhớ, sự nhận thức và thậm chí là dấu hiệu cảnh báo sớm của các rối loạn thần kinh nghiêm trọng. Hãy lắng nghe cảm giác của mình – bởi đôi khi, điều quen thuộc bất ngờ lại là tín hiệu mà não đang cố gửi đến bạn.