Trong thế giới đầu tư, hai khái niệm “thị trường tăng” và “thị trường giảm” không chỉ là cách nói ví von – chúng phản ánh nhịp điệu thật sự của chu kỳ kinh tế toàn cầu.
Hiểu rõ chúng không chỉ giúp nhà đầu tư tránh bẫy cảm xúc mà còn nâng cao khả năng ứng phó khi thị trường biến động.
Thị trường tăng: Khi niềm tin lan tỏa
Thị trường tăng hay còn gọi là “bull market” – xuất hiện khi giá tài sản tăng liên tục ít nhất 20% so với đáy gần nhất. Không chỉ giới hạn ở cổ phiếu, xu hướng này có thể xảy ra với bất động sản, trái phiếu, hay hàng hóa. Điểm nổi bật là tâm lý lạc quan, niềm tin mạnh mẽ vào tăng trưởng lợi nhuận và sẵn sàng chấp nhận rủi ro cao hơn.
Theo GS. Robert Shiller – người đoạt giải Nobel Kinh tế – kỳ vọng của nhà đầu tư thường là động lực chính đằng sau những đợt tăng giá kéo dài, hơn là dữ liệu kinh tế. “Câu chuyện” nhà đầu tư tin vào có thể mạnh mẽ hơn cả số liệu thực tế.
Thị trường giảm: Khi lo lắng lên ngôi
Ngược lại, thị trường giảm – hay “bear market” – xảy ra khi giá tài sản giảm từ 20% trở lên trong khoảng thời gian tối thiểu hai tháng. Nhưng không chỉ là con số – nó thường đi kèm tâm lý bi quan, lợi nhuận doanh nghiệp đi xuống, chi tiêu suy yếu và chính sách tiền tệ siết chặt.
Lúc này, nhà đầu tư có xu hướng rút tiền khỏi cổ phiếu, chuyển sang các tài sản an toàn như trái phiếu chính phủ hoặc vàng. Mặc dù thường ngắn hơn thị trường tăng, các giai đoạn giảm giá thường tạo ra áp lực tâm lý lớn do tính bất ngờ và tốc độ lao dốc.
Cảm xúc chi phối quyết định
Yếu tố tâm lý đóng vai trò trung tâm trong cả hai trạng thái thị trường. Khi thị trường tăng, nhà đầu tư dễ rơi vào “ảo tưởng chiến thắng”, đẩy giá lên mức không bền vững. Ngược lại, khi thị trường giảm, nỗi sợ thua lỗ khiến nhiều người bán tháo vội vàng, càng làm thị trường lao dốc.
Nhà tâm lý học Daniel Kahneman từng nói: “Cảm giác mất tiền đau gấp đôi niềm vui khi kiếm được tiền.” Điều này lý giải vì sao thị trường giảm luôn gây áp lực tinh thần nhiều hơn thị trường tăng.
Kinh tế vĩ mô: Bức tranh toàn cảnh
Biến động thị trường luôn phản ánh sớm những thay đổi của nền kinh tế. Trong giai đoạn thị trường tăng, các chỉ số như tăng trưởng GDP, tỷ lệ thất nghiệp thấp và lãi suất ưu đãi là chất xúc tác mạnh mẽ. Ngược lại, thị trường giảm thường đi kèm lạm phát tăng, tiêu dùng giảm và niềm tin tiêu dùng xuống thấp.
Đáng chú ý, thị trường tài chính luôn “đi trước” thực tế kinh tế – nghĩa là giá cổ phiếu có thể phản ứng trước khi dữ liệu chính thức được công bố.
Thị trường hiện đại: Biến động là trạng thái thường trực
Trong vài năm trở lại đây, thị trường toàn cầu đã chứng kiến các giai đoạn tăng – giảm xen kẽ với tốc độ chóng mặt. Sự lên ngôi của giao dịch tần suất cao, thuật toán và các yếu tố địa chính trị khiến ranh giới giữa “bull” và “bear” trở nên mờ nhạt.
Nhà phân tích tài chính Mohamed El-Erian nhận định: “Biến động không còn là bất thường – nó là bình thường mới.” Để thích nghi, nhà đầu tư cần thay đổi tư duy, chấp nhận rằng dữ liệu và sự kiện toàn cầu có thể định hình thị trường chỉ trong vài giờ.
Chiến lược ứng phó: Chủ động thay vì phản ứng
Hiểu rõ thị trường đang ở giai đoạn nào là một chuyện, phản ứng thế nào mới là điều quan trọng. Trong thị trường tăng, nhà đầu tư nên linh hoạt chốt lời từng phần, tái cân bằng danh mục để tránh rủi ro bong bóng. Trong thị trường giảm, việc giữ vững nguyên tắc đầu tư giá trị, tập trung vào doanh nghiệp có nền tảng vững chắc, sẽ giúp vượt qua khủng hoảng.
Dù vậy, “bắt đáy” hay “bán đỉnh” không phải chiến lược dễ áp dụng. Nghiên cứu từ Viện CFA cho thấy, những ai kiên định với chiến lược dài hạn thường có kết quả tốt hơn so với nhóm cố gắng dự đoán thời điểm thị trường.
